Ρήγματα στην παγκόσμια ισορροπία - Κίνδυνοι και προκλήσεις για τους λαούς*

Δημοσιεύθηκε: 30/3/2017

 

του Βασίλη Λιόση


Φίλες και φίλοι, θεωρώ πως η προσέγγιση του σημερινού ζητήματος απαιτεί τη διατύπωση πέντε βασικών ερωτημάτων. Επομένως στη συνέχεια της τοποθέτησής μου θα θέσω αυτά τα ερωτήματα επιχειρώντας ταυτόχρονα και να τα απαντήσω.

1ο ΕΡΩΤΗΜΑ:

Με ποια μεθοδολογικά εργαλεία πρέπει να αναλύσουμε τη σύγχρονη πραγματικότητα;

 

Κατά τη γνώμη μου είναι δύο: α) η μαρξική παραδοχή πως κινητήριος μοχλός της ιστορίας είναι η ταξική πάλη και β) η λενινιστική παραδοχή με βάση την οποία  πορευόμαστε σε ένα ιστορικό πλαίσιο όπου στον καπιταλισμό δεν υπάρχουν απλώς μικρά διάσπαρτα κεφάλαια που ανταγωνίζονται για την επιβίωση ή την επικράτησή τους, αλλά τεράστια μονοπωλιακά συγκροτήματα που καθορίζουν την οικονομική και πολιτική πορεία εθνοκρατικών σχηματισμών και όλου του πλανήτη.

 

Οι παραπάνω διευκρινήσεις είναι απολύτως αναγκαίες γιατί αστοί διανοούμενοι, δημοσιογράφοι και πολιτικοί χρησιμοποιούν άλλα μεθοδολογικά εργαλεία που στρεβλώνουν την πραγματικότητα. Για παράδειγμα, κοντά στο ΄90  διατυπώθηκε από τον Φράνσις Φουκουγιάμα η θεωρία του «τέλους της ιστορίας» και του «τέλους των ιδεολογιών»[1] που σήμερα επανέρχεται μεταμφιεσμένη με το δόγμα Τ.Ι.Ν.Α. (there is no alternative, δηλαδή δεν υπάρχει εναλλακτική). Ας θυμηθούμε ακόμη την αλήστου μνήμης θεωρία της «σύγκρουσης των πολιτισμών» διατυπωμένη από τον Σάμιουελ Χάντιγκτον με βάση την οποία ούτε λίγο ούτε πολύ οι πόλεμοι διεξάγονται με κίνητρα πολιτισμικά[2].  Επιπλέον, έχουν γίνει διάφορες απόπειρες που επιχειρούν την υπέρβαση της έννοιας του ιμπεριαλισμού, ωστόσο κατά την άποψή μου καμία δεν είναι πειστική: ούτε τα «παγκοσμιοποιητικά» θεωρητικά σχήματα, εκπορευόμενα κυρίως από τη διεθνή σοσιαλδημοκρατία, ούτε η Αυτοκρατορία των Χαρντ-Νέγκρι[3], έχουν να δώσουν κάτι πρωτότυπο που να αντιστοιχεί παράλληλα και στην πραγματικότητα. Παράλληλα, «τρέχουν» διάφορες θεωρητικές απόπειρες ώστε η έννοια του ιμπεριαλισμού με κριτήρια ξένα προς τον λενινισμό, που κάνουν αγνώριστη τόσο την έννοια του ιμπεριαλισμού, όσο και τον Λένιν[4].

2ο ΕΡΩΤΗΜΑ:

Η σημερινή εποχή σηματοδοτεί άραγε κάτι νέο και ποια είναι τα κριτήρια για να καταλήξουμε σε μια τέτοια διαπίστωση;

 

Δεν είναι ίσως της παρούσης  να κάνουμε μια επιστημολογική συζήτηση προκειμένου να ορίσουμε την έννοια του σταδίου και της φάσης. Θα μπορούσαμε όμως να ισχυριστούμε grosso modo πως στην κοινωνία σηματοδοτείται κάτι καινούριο όταν παρουσιάζονται βαθιές δομικές κρίσεις, διεξάγονται παγκόσμιοι πόλεμοι, πραγματοποιούνται κοινωνικές επαναστάσεις, έχουμε κοινωνικά πισωγυρίσματα σε μεγάλη έκταση ή όταν αλλάζει το διαχειριστικό παράδειγμα. Με αυτή την έννοια στον εικοστό αιώνα χρονολογίες και περίοδοι - ορόσημα υπήρξαν: ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, η οκτωβριανή επανάσταση, η κρίση του 1929, ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, η εγκαθίδρυση λαϊκών δημοκρατιών μετά το πέρας του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου, η αλλαγή του διαχειριστικού παραδείγματος από τον φιλελευθερισμό στον κεϋνσιανισμό, η λεγόμενη πετρελαϊκή κρίση του 1973 και συνακόλουθα η εγκατάλειψη του κεϋνσιανισμού και η αντικατάστασή του από τον νεοφιλελευθερισμό και οι ανατροπές των σοσιαλιστικών χωρών που ξεκίνησαν από το 1989. Στον αιώνα μας η πρώτη χρονιά ορόσημο είναι ασφαλώς το 2008, χρονιά που ενέσκηψε η παγκόσμια οικονομική κρίση που κατά πολλούς οικονομικούς αναλυτές, όχι απαραίτητα μαρξιστές, είναι σοβαρότερη κι από αυτή του 1929.

3ο ΕΡΩΤΗΜΑ:

Ποιες είναι σήμερα οι κύριες τάσεις και τα κύρια γεγονότα που χαρακτηρίζουν τη σημερινή πορεία του καπιταλισμού;

 

Θα επικεντρώσω σε οκτώ άξονες που δεν είναι απαραίτητα και οι μοναδικοί.

 

[1] Η πρόβλεψη και διαπίστωση του Μαρξ ότι το ποσοστό κέρδους έχει μια καθοδική τάση, έχει επαληθευτεί πλήρως[5].  Βεβαίως για να αποφύγουμε γραμμικές αναγνώσεις της μαρξικής θεωρίας πρέπει να διευκρινιστεί πως η χρήση της λέξης «τάση» δεν συνεπάγεται μία εσαεί πτώση. Υπάρχουν παράγοντες που εντόπισε ο ίδιος ο Μαρξ και λειτουργούν αντίρροπα προς την πτωτική τάση[6]. Όπως ο ίδιος έγραψε χαρακτηριστικά: «Έτσι φάνηκε γενικά ότι οι ίδιες αιτίες που επιφέρουν την πτώση του γενικού ποσοστού του κέρδους, προκαλούν αντιδράσεις, που αναχαιτίζουν, επιβραδύνουν και εν μέρει παραλύουν αυτήν την πτώση [...]. Δεν αναιρούν το νόμο, αδυνατίζουν, όμως, την αποτελεσματικότητά του [...].


»Έτσι, ο νόμος επενεργεί μονάχα σαν τάση, η δε επενέργειά του προβάλλει χτυπητά μόνο κάτω από καθορισμένες συνθήκες και στην πορεία μακρόχρονων περιόδων»[7].


Η δράση αυτών των αντίρροπων παραγόντων έχει όρια, κάτι που επιβεβαιώνεται και εμπειρικά. Αναφέρω χαρακτηριστικά πως στον τομέα της μεταποίησης το ποσοστό κέρδους  για τις ΗΠΑ, τη Γερμανία και την Ιαπωνία από τα μέσα του περασμένου αιώνα ως τις αρχές του τωρινού σημείωσε σε κάποιες περιπτώσεις εντυπωσιακή πτώση. Τα σχετικά στοιχεία φαίνονται στον παρακάτω πίνακα[8]:

 

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ ΚΕΡΔΟΥΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗΣ ΓΙΑ ΗΠΑ, ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΚΑΙ ΙΑΠΩΝΙΑ

Χρονικές περίοδοι

’49-’59

’60-’69

’70-’79

’80-’90

’91-’00

’01-’07

ΗΠΑ

25

24,5

13,4

11,8

16,4

14

Γερμανία

-

18,9

12,4

10,4

5,2

1,22

Ιαπωνία

-

36,4

29,7

19,8

10,3

8,3

 

Το ίδιο πρόβλημα με το ποσοστό κέρδους, συναντάμε και με τους ρυθμούς ανάπτυξης. Ομοίως είναι ενδεικτικά τα παρακάτω στοιχεία: Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1950 η Γαλλία και η Γερμανία «έτρεχαν» με ρυθμούς 19% και 13% αντίστοιχα. Τη δεκαετία του 1970 η Δυτική Ευρώπη είχε ρυθμούς ανάπτυξης 4%, ενώ οι ΗΠΑ είχε 3,6%[9].

 

[2] Η δεύτερη σημαίνουσα τάση σχετίζεται με τη συγκέντρωση του πλούτου. Συγκεκριμένα στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες το 10% του πληθυσμού συγκεντρώνει το 60% του παραγόμενου πλούτου και από αυτό, το 1% το 30% του πλούτου![10] Άλλωστε ας μην ξεχνάμε πως η μεγαλύτερη συγκέντρωση πλούτου πραγματοποιήθηκε στην κρίση του 1929.

 

Οι εκατομμυριούχοι δεν αποτελούν παρά μόνο το 1% του πληθυσμού παγκοσμίως, όμως έχουν στην κατοχή τους σχεδόν τον μισό ιδιωτικό πλούτο του κόσμου, σύμφωνα με την ετήσια έρευνα της εταιρείας χρηματοοικονομικών συμβούλων Boston Consulting Group. Συνολικά, 18,5 εκατομμύρια πλούσια νοικοκυριά μοιράζονται το 47% όλου του παγκόσμιου πλούτου σε εισοδήματα, τραπεζικές καταθέσεις ή μετοχές. Το ύψος της περιουσίας όλων μαζί ανέρχεται στα 78,8 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που ξεπερνά το παγκόσμιο ΑΕΠ[11].


Σήμερα η βρετανική οργάνωση OXFAM υπολογίζει πως οι οκτώ άνδρες που κατέχουν τόσο πλούτο όσο 3,6 δισεκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο είναι, κατά σειρά: Ο Αμερικανός Μπιλ Γκέιτς (Microsoft), ο Ισπανός Αμάνθιο Ορτέγκα (Inditex), ο Αμερικανός Γουόρεν Μπάφετ (Berkshire Hathaway), ο Μεξικανός Κάρλος Σλιμ (America Movil), και οι Αμερικανοί Τζεφ Μπέζος (Amazon), Μαρκ Ζούκενμπεργκ (Facebook), Λάρι Έλισον (Oracle) και Μάικλ Μπλούμπεργκ (Bloomberg LP)[12].


Η αναδιανομή  του πλούτου στους «πάνω ορόφους της πυραμίδας» πραγματοποιείται με τη συμπίεση του εργατικού εισοδήματος, την περικοπή των κοινωνικών παροχών, με τη φορολογία (έμμεση και άμεση) κ.λπ.

[3] Μια από τις πλέον σημαντικές τάσεις που διαγράφονται τα τελευταία περίπου πενήντα χρόνια είναι το αδιάκοπο σφυροκόπημα στην εργατική τάξη. Την επίθεση αυτή την εξέφρασε λεκτικά με τον πιο σαφή και συμπυκνωμένο τρόπο το 2012 ο Τιντζάν Θίαμ, διευθύνοντας σύμβουλος της Prudential, στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός. Εκεί δήλωσε με κυνικότητα πως «τα συνδικάτα είναι ο εχθρός των νέων» και «ο ελάχιστος κατώτατος μισθός είναι μηχανή καταστροφής θέσεων εργασίας»[13]. Αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα, προκειμένου να γίνει κατανοητό το βάθος και το εύρος της προαναφερόμενης επίθεσης:

·         Το 1970 στην Ιαπωνία ακυρώνονται οι συλλογικές συμβάσεις και επιβάλλεται η αναπαραγωγή κειμένων προπαγάνδας στους εργασιακούς χώρους, προκειμένου οι εργαζόμενοι να πεισθούν πως η λαιμητόμος πάνω από τα κεφάλια τους είναι για το καλό τους[14].

·         Το 2003 στη Γερμανία εργατικές «μεταρρυθμίσεις», γνωστές ως Χαρντς 2, επέφεραν τραγικά αποτελέσματα τουλάχιστον σε ένα τμήμα της γερμανικής εργατικής τάξης.  Συγκεκριμένα σήμερα στη Γερμανία υπάρχουν 8.000.000 εργαζόμενοι με μισθό μικρότερο των 400€[15].

·         Ακόμα, στις ΗΠΑ το 2013 υπολογίζεται πως το μέσο νοικοκυριό κέρδιζε λιγότερα σε σχέση με το 1989[16].

Όσον αφορά το συνδικαλιστικό κίνημα, σταθμοί μπορούν να θεωρηθούν το 1981 στις ΗΠΑ όπου σε μεγάλη απεργία του συνδικάτου εναέριας κυκλοφορίας οι ηγέτες του κινήματος συνελήφθησαν και απολύθηκαν ενώ σημαντικότερος ακόμη σταθμός είναι αυτός του 1984-1985, περίοδος κατά την οποία η Θάτσερ έσπασε με στρατιωτικές και παραστρατιωτικές μεθόδους την απεργία των ανθρακωρύχων.

 

Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω ήταν η αποδυνάμωση των συνδικάτων. Χαρακτηριστικά, από το 1980 ως το 2003 η συμμετοχή στα αμερικανικά συνδικάτα μειώθηκε από το 20% στο 12% και μάλιστα με την πλειονότητα των συνδικαλισμένων να εργάζεται στο δημόσιο, η συμμετοχή στα ιαπωνικά συνδικάτα έπεσε από το 31% στο 20% και στα βρετανικά συνδικάτα η συμμετοχή έπεσε από το 50% στο 30%[17]. Στην Ελλάδα ειδικά, η συνδικαλιστική πυκνότητα είναι σε τραγικά επίπεδα.

 

[4] Τέταρτη διαγραφόμενη τάση είναι το αυξανόμενο παγκόσμιο χρέος. Το συνολικό παγκόσμιο χρέος τραπεζών, νοικοκυριών, κρατών και εταιρειών αυξήθηκε από την αρχή της κρίσης κατά 57 τρις  δολάρια, δηλαδή τρεις φορές το παγκόσμιο ΑΕΠ[18].  Μάλιστα, η έκθεση του IIF διαπιστώνει ότι το παγκόσμιο χρέος αυξήθηκε κατά περισσότερο από 11 τρισεκατομμύρια δολάρια στο πρώτο 9μηνο του 2016, φθάνοντας τα 217 τρις δολάρια.


Συγκεκριμένα «[…] το 325% του παγκόσμιου ΑΕΠ ξεπέρασε πέρυσι το παγκόσμιο χρέος, σύμφωνα με έκθεση του Διεθνούς Χρηματοπιστωτικού Ινστιτούτου (IIF). Σχεδόν το μισό της αύξησης αυτής αντιστοιχούσε στο δημόσιο χρέος. Το χρέος των αναδυόμενων αγορών αυξήθηκε σημαντικά, καθώς οι εκδόσεις κρατικών ομολόγων και κοινοπρακτικών δανείων ήταν σχεδόν τριπλάσιες πέρυσι σε σχέση με το 2015. Τη μερίδα του λέοντος του νέου χρέους έχει η Κίνα, η οποία προχώρησε σε νέες εκδόσεις 710 δισεκατομμυρίων δολαρίων από το σύνολο των 855 δις δολαρίων στη διάρκεια του έτους, σύμφωνα με το IIF»[19]. Δεν είναι μόνο η αύξηση του χρέους, αλλά και αυτό που επίκειται: «Επιπλέον, δεδομένης της σημασίας του Σίτι του Λονδίνου στην έκδοση ομολόγων και παραγώγων (ιδιαίτερα για εταιρείες της Ευρώπης και αναδυόμενων αγορών), οι συνεχιζόμενες αβεβαιότητες γύρω από τον χρόνο και τη φύση της διαδικασίας του Brexit θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρόσθετους κινδύνους, περιλαμβανομένου ενός υψηλότερου κόστους δανεισμού και υψηλότερου κόστους αντιστάθμισης»[20].


Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί πως οι καμπύλες του ποσοστού του χρέους επί του ΑΕΠ και του ποσοστού των κερδών των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και πάλι επί του ΑΕΠ, πάνε «παράλληλα» και οι δυο με ανοδικές τάσεις από το 1960 μέχρι και σήμερα[21].

 

[5] Η ανισόμετρη ανάπτυξη η οποία διαπιστώθηκε από τον Λένιν είναι η πέμπτη τάση[22].  Αν  στο πρόσφατο παρελθόν υπήρξαν κάποιες αιτίες σύγκλισης μεταξύ χωρών, στο άμεσο μέλλον αυτές θα εξασθενήσουν, σύμφωνα με σχετικές προβλέψεις του ΟΟΣΑ[23]. Σημαντικός λόγος με βάση τον οποίο ενισχύεται η απόκλιση και όχι η σύγκλιση είναι η αντιφατική λειτουργία των ΑΞΕ. Η μεταφορά των ΑΞΕ από τις πιο ανεπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες στις λιγότερο ανεπτυγμένες, προφανώς αποδυναμώνει την παραγωγή των πρώτων και ενισχύει την παραγωγή των δεύτερων. Πρόκειται όμως για μια λειτουργία εντός ορίων. Αφ’ ης στιγμής αποδιαρθρώνεται ένα μέρος της βιομηχανίας στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, ταυτόχρονα συμπιέζεται σε αυτές το εργατικό εισόδημα. Από την άλλη όταν τα μεροκάματα των εργατών στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες ακολουθούν ανοδική τάση (λόγω της ταξικής πάλης ή και εν μέρει ενός μίγματος πολιτικής που εμπεριέχει στοιχεία νεοκεϋνσιανισμού), τότε τα παραγόμενα προϊόντα γίνονται λιγότερο ανταγωνιστικά. Είναι η στιγμή που ξεκινάει η αντίστροφη μέτρηση.

 

Ενδεικτικότατος δείκτης της ανισόμετρης ανάπτυξης είναι ο τρόπος χρηματοδότησης των κρατών. Για παράδειγμα ενώ το χρέος των ΗΠΑ φτάνει το 105% του ΑΕΠ, δανείζεται με επιτόκιο μόλις 1%. Η Ιαπωνία από την άλλη με χρέος 243% του ΑΕΠ, δανείζεται με το απίστευτο επιτόκιο του 0,5%[24].


Στην ευρωπαϊκή επικράτεια είναι γεγονός ότι τα πλεονάσματα της Γερμανίας ισούνται με τα ελλείμματα του ευρωπαϊκού νότου[25]. Τα στοιχεία που υπάρχουν για την Ευρωπαϊκή Ένωση σε δείκτες όπως η ανεργία, το ισοζύγιο πληρωμών, το ποσοστό μεταβολής του ΑΕΠ και το δημόσιο χρέος δεν αφήνουν κανένα περιθώριο παρερμηνειών και αμφιβολιών[26].

 

[6] Ο βαρύνοντας ρόλος των νέων τεχνολογιών, αποτελεί την επόμενη παράμετρο. Σύμφωνα με σχετικές μελέτες στα επόμενα 10 με 20 χρόνια θα απολεσθούν οι μισές θέσεις εργασίας σε περίπου 7οο επαγγέλματα. Αυτό που φαίνεται ότι θα μπει ορμητικά στη ζωή των ανθρώπων είναι οι 3-D εκτυπωτές και τα ρομπότ. Οι πωλήσεις των τελευταίων, είτε πρόκειται για βιομηχανικά, είτε για ιατρικά, είτε για οικιακά, είτε για οδήγησης ή ακόμη και για ρομπότ συντροφιάς, σημείωσαν αύξηση πωλήσεων κατά 17%, την περίοδο 2010-2014[27].

 

Ο αντιπρόεδρος της Rolls-Royce Holdings, μιας από τις μεγαλύτερες κατασκευάστριες εταιρείες πλοίων παγκοσμίως θεωρεί ότι πια ο κόσμος έχει αρχίσει να αποδέχεται την προοπτική αυτόνομων συστημάτων σε αυτοκίνητα ή τραίνα χωρίς οδηγό. Και ισχυρίζεται ότι «η μετάβαση στα μη επανδρωμένα φορτηγά πλοία θα έρθει σταδιακά, αρχικά μέσα σε χωρικά ύδατα κρατών και όχι σε διεθνή, με πλοία που θα μεταφέρουν φορτία δυνητικά μη επικίνδυνα». Αυτό, λοιπόν, θα είναι το πρώτο στάδιο εφαρμογής. Ο καπετάνιος δεν θα βρίσκεται στην γέφυρα του καραβιού, αλλά κάπου στην ξηρά. Μέσω της τεχνολογίας θα λαμβάνει πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο από το πλοίο του μέσα από έναν ασφαλή – απόρρητο – σύνδεσμο επικοινωνίας. Πάμπολλες κάμερες στο πλεούμενο θα δίνουν εικόνα όλων των χώρων καθώς και του πλοίου σε σχέση με το περιβάλλον του. Η προοπτική των μη επανδρωμένων πλοίων – φαντασμάτων, όμως, ξεσηκώνει ήδη τεράστιες αντιδράσεις. Από την ναυτιλιακή βιομηχανία εξαρτώνται σε παγκόσμια κλίμακα πάνω από 1,2 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Τυχόν μαζικές απώλειες θα ήταν τεράστιο πλήγμα διεθνώς, αυξάνοντας αυτόματα τους δείκτες ανεργίας. Η ναυτιλία υπολογίζει ότι το 44% του συνολικού κόστους στα φορτηγά πλοία σχετίζεται με το πλήρωμα. Αφαιρώντας αυτό το… βαρίδι του πληρώματος, το κόστος συρρικνώνεται σχεδόν κατά το ήμισυ. Ως κερασάκι στην τούρτα, υπολογίζουν και μια ακόμα παράμετρο: Ότι χωρίς να απαιτούνται χώροι διαβίωσης ανθρώπων πάνω στο πλοίο και με τα νέας γενιάς συστήματα πλοήγησης, η αποδοτικότητα του κάθε καραβιού θα αυξηθεί κατά 20%. Επίσης προβλέπει ότι και η εκπομπή ρύπων από το κάθε πλοίο θα μειωθεί, ίσως και 20%. Πρόκειται για ένα πρότζεκτ στο οποίο η ΕΕ έχει ήδη επενδύσει 4,8 εκατομμύρια δολάρια κι έχει σαν αντικείμενο να εξετάσει μέχρι ποιο βαθμό μπορούν να αυτοματοποιηθούν όλες οι λειτουργίες ενός πλοίου. Ο συντονιστής του MUNIN, Γιαν Ρόντσεθ υπολογίζει ότι ο βραχυπρόθεσμος στόχος είναι να μειωθεί το πλήρωμα σε έναν ελάχιστο αριθμό ίσως και ενός μόνο ανθρώπου, ώσπου εν τέλει να περάσουμε στα εξ” ολοκλήρου αυτοματοποιημένα πλοία χωρίς καθόλου πλήρωμα, πράγμα που κατά την γνώμη του «θα εξαλείψει τα θαλάσσια ατυχήματα κάθε είδους»[28].


Οι νέες τεχνολογίες αποτελούσαν και αποτελούν σημαντικό ζήτημα συζήτησης στους παγκόσμιους ιμπεριαλιστικούς μηχανισμούς όπως το Ευρωκοινοβούλιο και το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός και αυτό γιατί με την εισαγωγή τους επιχειρείται η αύξηση της παραγωγικότητας, η μείωση του εργατικού δυναμικού, το τσάκισμα των ανταγωνιστών κ.λπ.

 

[7] Η έβδομη και εξαιρετικά σοβαρή τάση είναι αυτή της όξυνσης των αντιθέσεων ανάμεσα στους «μεγάλους παίκτες». Κυρίως αυτή εντοπίζεται ανάμεσα στα δίπολα ΗΠΑ-Κίνα και ΗΠΑ-Γερμανίας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν άλλοι παίκτες με βαρύνοντα ρόλο, όπως για παράδειγμα η Ρωσία.

Κατ’ αρχάς δεν υποστηρίζω πως η Κίνα είναι ιμπεριαλιστική δύναμη, αλλά ίσως τείνει να γίνει τέτοια, εντούτοις αυτό είναι άλλης τάξης συζήτηση[29]. Εν πάση περιπτώσει, πρέπει να σημειωθεί πως η Κίνα μεσούσης της κρίσης τρέχει με ρυθμούς ανάπτυξης που αν και μειωμένοι σε σχέση με τα προ κρίσης επίπεδα, εξακολουθούν να είναι αξιοπρόσεκτοι και φτάνουν σήμερα στο 6,9%. Δεν θα πρέπει, επίσης, να ξεχνάμε πως η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος πιστωτής των ΗΠΑ, αφού κατέχει στα χέρια της πολύ μεγάλο όγκο αμερικανικών ομολόγων. Πολύ σημαντικό είναι και το ζήτημα του ΑΕΠ. Ενώ οι ΗΠΑ κατείχαν το 2000, το 31% του παγκόσμιου ΑΕΠ, το 2015 το μερίδιό τους έφτανε το 23%. Από την άλλη η Κίνα στις ίδιες χρονολογίες είχε αντίστοιχα το 3,6% και το 14,9%[30]. Σήμερα η Κίνα σχεδιάζει να βάλει σε εφαρμογή ένα επενδυτικό έργο στο πλαίσιο του σχεδίου «Μία ζώνη, ένας δρόμος», που σε αξία είναι 12 φορές το σχέδιο Μάρσαλ[31].

Όσον αφορά τη Γερμανία, είναι πλέον κοινώς αποδεκτό ότι το ευρώ υπήρξε κατά βάση ένα γερμανικό αρχιτεκτόνημα. Αφαίρεσε το εργαλείο της νομισματικής πολιτικής από τις υπόλοιπες οικονομίες και υποβοήθησε τη δημιουργία πλεονασμάτων για τη Γερμανία και ελλειμμάτων για άλλες χώρες. Το γερμανικό εμπορικό ισοζύγιο έκλεισε το 2014 με πλεόνασμα ρεκόρ ύψους 217 δισ. ευρώ[32], ενώ την ίδια ώρα η Γαλλία, δεύτερη οικονομική δύναμη της ΕΕ, έχει αρνητικό πρόσημο στο εμπορικό της ισοζύγιο. Επιπλέον, η γερμανική πολεμική βιομηχανία έχει μπει πολύ δυναμικά στο εμπόριο όπλων, ενώ το γερμανικό κράτος έχει καταργήσει το «ηθικό» δόγμα για μη πώληση όπλων σε «κράτη-τρομοκράτες»[33].

Αποτέλεσμα των αντιθέσεων που περιγράφηκαν παραπάνω ήταν τόσο η επιβολή προστίμων από την Αμερική στη Γερμανία, όσο και η εκλογή Τραμπ. Συγκεκριμένα, οι ΗΠΑ επέβαλλαν πρόστιμο 14 δις δολαρίων στην Volkswagen για το πειραγμένο λογισμικό που μετρούσε λανθασμένα τους ρύπους ενός συγκεκριμένου μοντέλου της γνωστής αυτοκινητοβιομηχανίας, όπως και πρόστιμο στην Deutshe Bank επίσης 14 δις δολαρίων για υπόθεση ενυπόθηκων δανείων.

Ο Τραμπ από την άλλη παρουσιάστηκε από μερίδα των ΜΜΕ ως ημίτρελος, γραφικός και ιδιόρρυθμος. Η αλήθεια είναι πολύ πέρα από αυτού του είδους τα πορτρέτα. Το σύνθημα «να κάνουμε πάλι την Αμερική πρώτη», δεν ήταν ένα κούφιο εθνικιστικό σύνθημα αλλά βαθιά οικονομικό που εξέφραζε ένα τμήμα του αμερικανικού κεφαλαίου. Ο Τραμπ και αυτό το τμήμα του κεφαλαίου δεν φάνηκε να συμφωνούν με την απάντηση των Δημοκρατικών και μέρους των Ρεπουμπλικάνων, σύμφωνα με την οποία «η Αμερική είναι ήδη πρώτη».  Η άποψη των τελευταίων εδράστηκε στους χρηματιστηριακούς δείκτες και ειδικότερα στον δείκτη NASDAQ, δείκτες που όντως ποτέ δεν ήταν υψηλότεροι. Ωστόσο, αυτό που έκαιγε και καίει τον Τραμπ είναι η μεταφορά παραγωγικών μονάδων από τις ΗΠΑ στην Κίνα και ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Γερμανίας στην ευρωπαϊκή επικράτεια. Οι ΗΠΑ μέχρι το 1980 είχαν θετικό εμπορικό ισοζύγιο, ενώ σήμερα είναι χώρα ελλειμματική. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Τραμπ χαιρέτισε το Brexit, που το θεώρησε ένα χαστούκι στο γερμανικό κεφάλαιο, για αυτό προτίθεται να επιβάλλει φόρο 45% στα εισαγόμενα κινεζικά προιόντα, να εγκαταλείψει την εταιρική σχέση των χωρών του Ειρηνικού, να καταγγείλει τη NAFTA (συμφωνία ελεύθερου εμπορίου μεταξύ ΗΠΑ-Καναδά-Μεξικού), να επιβάλλει φόρο στα αυτοκίνητα της Ford που παράγονται στο Μεξικό, να ενισχύσει τη στρατιωτική παραγωγή, να απελευθερώσει τη δράση των αμερικανικών πολυεθνικών (κατάργηση του άρθρου 1504). Τέλος, επιθυμεί να καθιερώσει μία ακόμη πιο επιθετική πολιτική στον εξωτερικό τομέα[34].

[8] Ο πόλεμος και το μεταναστευτικό είναι η «τελευταία» τάση που επισημαίνω.  Τα σημερινά πολεμικά μέτωπα είναι ουκ ολίγα: Ισραήλ, Παλαιστίνη, Συρία, Ιράκ, Λιβύη, Ουκρανία, Νότιο Σουδάν είναι μερικά από τα κυριότερα. Μάλιστα, ο πόλεμος στη Συρία χαρακτηρίζεται όχι άστοχα από πολλούς αναλυτές ως ένας μίνι παγκόσμιος πόλεμος, αφού σε αυτήν εμπλέκονται, άμεσα ή έμμεσα, Ρωσία, ΗΠΑ, Ιράκ, Ιράν, Λίβανος, Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Κατάρ, Κούρδοι και ο ISIS. Η έκρηξη των πολέμων ή η προετοιμασία για νέους πολέμους έφερε και κατακόρυφη άνοδο του εμπορίου όπλων.

 

Το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών της Στοκχόλμης (SIPRI) εκτιμά πως η διακίνηση βαρέων όπλων αυξήθηκε από το 1990 στο υψηλότερο επίπεδο και αφορά την πώληση πυραύλων, αεροσκαφών, υποβρυχίων, αντιαεροπορικών συστημάτων κ.ά.[35]


Το μεταναστευτικό είναι συνακόλουθο πρόβλημα των πολέμων και της ανέχειας. Οι προσφυγικές ροές και οι πολιτικές των ιμπεριαλιστικών κι εν γένει των καπιταλιστικών κρατών κάνουν το πρόβλημα ασφυκτικό. Μόνο από τη Συρία έχουν υπάρξει περίπου 5.000.000 πρόσφυγες σε πληθυσμό 23.000.000 ανθρώπων, ενώ παράλληλα οι προσφυγικές ροές συνεχίζονται από το Αφγανιστάν, το Πακιστάν και άλλες χώρες. Η είσοδος των προσφύγων δημιουργεί νέα κοινωνικά προβλήματα, παρά τα ελπιδοφόρα μηνύματα κοινωνικής αλληλεγγύης: δημιουργείται φθηνό και απολύτως ευάλωτο εργατικό δυναμικό, ενεργοποιεί ρατσιστικά αντανακλαστικά που δημιουργούνται και ενισχύονται με τη δράση επίσημων (κράτος, ΕΕ) και ανεπίσημων πολιτικών (ακροδεξιοί θύλακες) κ.λπ. 

 

4ο ΕΡΩΤΗΜΑ:

Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα;

 

Όπως διευκρίνισα πως οι οκτώ τάσεις που παραθέτω παραπάνω δεν είναι απαραίτητα και οι μοναδικές, το ίδιο ισχύει και για τα συμπεράσματα που θα παραθέσω.

 

[1] Ο καπιταλισμός δεν βρήκε, ούτε και πρόκειται το φάρμακο για την εξάλειψη των κρίσεων. Η άποψη ότι η λύση βρέθηκε, διατυπώθηκε στη μετά πολέμου εποχή, αλλά το 1973 δέχτηκε ισχυρό πλήγμα.

 

[2] Όχι μόνο δεν είναι εφικτή η εξάλειψη των κρίσεων, αλλά όλες οι αντιφάσεις του συστήματος είναι παρούσες και διαρκώς οξυνόμενες[36].

 

[3] Από την άλλη, η κρίση δεν συνεπάγεται καμία αυτόματη κατάρρευση του συστήματος. Το σύστημα έχει τη δυνατότητα να επανεκκινείται, έστω και μέσα από την πιο σκληρή διαδικασία καταστροφής των παραγωγικών δυνάμεων: τον πόλεμο.

 

[4] Η κρίση δεν επιφέρει απαραίτητα ριζοσπαστικοποίηση των μαζών ή αν αυτή σημειωθεί δεν αγκαλιάζει οπωσδήποτε την πλειονότητά της ή ακόμη ακόμη μπορεί να παρουσιαστεί με στρεβλές μορφές ή να είναι θνησιγενής. Δυστυχώς, όπως η ίδια η ιστορία μάς έχει δείξει η θεωρία της εξαθλίωσης δεν ισχύει, ενώ συχνά η συντηρητικοποίηση είναι μία ιδιαίτερα ισχυρή τάση εν μέσω κρίσης. Η φτώχια και η εξαθλίωση είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την επαναστατικοποίηση των μαζών.

 

[5] Εδώ και είκοσι, περίπου, χρόνια, οπότε και έγινε γνωστό το ιδεολόγημα της παγκοσμιοποίησης, καμία τάση δεν επιβεβαιώθηκε για το μαρασμό του έθνους κράτους. Η καουτσκιανή πρόβλεψη περί επικράτησης ενός υπεριμπεριαλιστικού συστήματος δεν επαληθεύτηκε. Ίσα-ίσα οι ενδοϊμπεριαλιστικές και ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις παροξύνονται με το πέρασμα των ετών και ακόμη περισσότερο σε κρισιακές καταστάσεις. Αυτό σημαίνει πως το σημαντικότερο πεδίο διεξαγωγής ταξικής πάλης παραμένει το εθνοκρατικό πλαίσιο και μάλιστα η επιτυχής έκβασή της σε αυτό αποτελεί την καλύτερη συνεισφορά στο διεθνισμό.

 

[6] Η βασική αντίθεση του καπιταλισμού κεφάλαιο-εργασία είναι γεννήτορας όλων των άλλων αντιθέσεων. Μια μορφή έκφρασής της ήταν, είναι και θα είναι η σχέση ιμπεριαλιστικών, ημιιμπεριαλιστικών, ημιεξαρτημένων, εξαρτημένων και νεοαποικιοκρατούμενων χωρών. Εκείνο το τμήμα της ελληνικής αριστεράς που αυτό το γεγονός το παραβλέπει, το χλευάζει ή το στρεβλώνει δεν αρνείται απλώς το μαρξισμό λενινισμό, αλλά εγκληματεί κατά του λαϊκού κινήματος, γιατί εν τέλει ακυρώνει κάθε έννοια τακτικής και την ταυτίζει με τη στρατηγική.

 

5ο ΕΡΩΤΗΜΑ:

Και τώρα τι κάνουμε;

 

Το διαρκές ζητούμενο, ανεξάρτητα από το αν η εποχή εντός της οποίας βρισκόμαστε είναι ορόσημο, είναι η δημιουργία συνειδησιακών ρηγματώσεων στο λαό, προκειμένου να προσεγγιστεί το κοινωνικό όραμα της κοινωνικής ανατροπής και της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Συχνά πυκνά σήμερα διατυπώνεται η ανάγκη δημιουργίας ενός πολιτικού και κοινωνικού μετώπου, αλλά και η ανάγκη επανοικοδόμησης του επαναστατικού φορέα. Δε θα σταθώ σε αυτό, αλλά στις προϋποθέσεις επιτυχίας αυτών των εγχειρημάτων που κατά τη γνώμη μου είναι οι εξής:

 

α) Να λάβουμε υπόψη μας την ιστορική συγκυρία.

β) Να λάβουμε υπόψη το επίπεδο συνείδησης του λαού.

γ) Να λάβουμε υπόψη μας την κατάσταση του λαϊκού κινήματος.

δ) Να λάβουμε υπόψη μας το σε ποια χώρα κατοικούμε.

ε) Να λάβουμε υπόψη μας τη θετική εμπειρία αλλά και τις παθογένειες του ιστορικού παρελθόντος μας.

 

Οι προκλήσεις τεράστιες, οι πλάτες μας μικρές, αλλά η επιλογή μοναδική.

 

 


 *Το παρόν κείμενο αποτέλεσε βάση για την παρέμβαση του Β.Λ. στην εκδήλωση-συζήτηση με αυτόν τον τίτλο, στις 17/3 στην ΑΣΣΟΕ.

 

 

 

 

 

 

 



[1]. Fukuyiama Francis, Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος, εκδ. Λιβάνη, 1992.

[2]. Χάντιγκτον Σάμιουελ, Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Ο ΑΝΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΤΑΞΗΣ, εκδ. TERZOBOOKS, 1999.

[3]. Hardt Michael-Negri Antonio, ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ, εκδ. Scripta, 2002.

[4]. Βλέπε χαρακτηριστικά το απαράδεκτο άρθρο του Μάκη Παπαδόπουλο στο: http://www.komep.gr/2016-teyxos-4/h-epikairothta-ths-leninistikhs-theorias-toy-imperialismoy

[5]. Υπενθυμίζουμε πως το ποσοστό κέρδους ορίζεται ως ένα κλάσμα του οποίου ο αριθμητής είναι η παραγόμενη υπεραξία, δηλαδή το απλήρωτο μέρος της εργασίας του εργάτη, ενώ ο παρονομαστής είναι το άθροισμα του μεταβλητού και του σταθερού κεφαλαίου, δηλαδή το άθροισμα των μισθών και των εξόδων που απαιτούνται για τα μέσα παραγωγής. Κάπως απλοϊκά θα λέγαμε πως το ποσοστό του κέρδους εκφράζει τη σχέση ανάμεσα στο κέρδος και στα έξοδα του καπιταλιστή. Προφανώς μέλημα του κεφαλαιοκράτη είναι αυτό το κλάσμα να έχει ανοδική τάση.

[6]. Παράγοντες που αντισταθμίζουν στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους είναι: 1)  η παράταση της εργάσιμης ημέρας, 2) η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών, 3) η εντατικοποίηση της εργασίας, 4) η συμπίεση του εργατικού εισοδήματος, 5) η μείωση της αξίας των μέσων παραγωγής και των πρώτων υλών, 6) οι άνισες ανταλλαγές στο εξωτερικό, 7) η ελαχιστοποίηση του κόστους για μέτρα ασφάλειας στους εργασιακούς χώρους κ.ά.

[7]. Μαρξ Καρλ, Το Κεφάλαιο, τ.3, σελ. 301-302, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986.

[8]. Τα στοιχεία είναι από Βατικιώτης Λεωνίδας, Σαράντα άδοξα χρόνια: Η μετανάστευση στην Ελλάδα μιας χρόνιας και δομικής κρίσης, σελ. 36, στο Συλλογικό: Ο χάρτης της κρίσης. Το τέλος της αυταπάτης, εκδ. Τόπος, 2010.

[9]. Τα στοιχεία είναι από: Misik Robert, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΠΟΥΤ, σελ.100, εκδ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2016.

[10]. Ό.π., σελ.124.

[11]. http://www.topontiki.gr/article/172905/1-toy-plithysmoy-tis-gis-ehei-ton-miso-pagkosmio-ployto

[12].http://gr.euronews.com/2017/01/16/oxfam-report-shows-widening-disparity-between-rich-and-poor

[13]. ΜΕΪΣΟΝ ΠΟΛ, ΜΕΤΑΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΕΝΑΣ ΟΔΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΑΣ, σελ.37, εκδ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2015.

[14]. Ό.π., σελ.177.

[15]. Ό.π., σελ.177.

[16]. Reich Robert, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΟΛΛΟΥΣ ΟΧΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΙΓΟΥΣ, σελ.191, εκδ. Λιβάνη, 2016.

[17]. ΜΕΪΣΟΝ ΠΟΛ, ΜΕΤΑΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΕΝΑΣ ΟΔΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΑΣ, σελ.177, εκδ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2015.

[18]. Ό.π., σελ.38.

[19]. http://www.kathimerini.gr/890415/article/oikonomia/die8nhs-oikonomia/iif-to-pagkosmio-xreos-3eperase-to-325-toy-pagkosmioy-aep

[20]. Ό.π.

[21]. Τριανταφυλλόπουλος Γιώργος, Το λυκόφως του καπιταλισμού, Οι κρίσεις και η χρόνια γενικευμένη κρίση του, σελ.132, εκδ. ΚΨΜ, 2013.

[22]. «[...] στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν μπορεί να υπάρχει ισόμετρη ανάπτυξη των χωριστών επιχειρήσεων, τραστ, κλάδων της βιομηχανίας και χωρών», Λένιν Β. Ι., Ο ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, Άπαντα, τ.27, σελ.424, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1988. 

[23]. ΜΕΪΣΟΝ ΠΟΛ, ΜΕΤΑΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΕΝΑΣ ΟΔΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΑΣ, σελ.75, εκδ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2015.

[24]. Misik Robert, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΠΟΥΤ, σελ.100, εκδ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2016.

[25]. Για το ρόλο του γερμανικού ιμπεριαλισμού βλέπε αναλυτικότερα, Λιόσης Βασίλης, Ιμπεριαλισμός και εξάρτηση, Η προσέγγιση του Λένιν, η περίπτωση της Ελλάδας και κριτική στο σχήμα της αλληλεξάρτησης, εκδ. ΚΨΜ, 2012.

[26]. Βλέπε χαρακτηριστικά Κανιάρης Θανάσης, «Πατρίκιοι και πληβείοι της ΕΕ», Documento, 11/12/2016.

[27]. Ξενικουδάκης Σταύρος, «Αποκλειστικό κριτήριο η ανταγωνιστικότητα», Ριζοσπάστης, 12/3/17.

[28]. Βλέπε αναλυτικότερα http://www.imerodromos.gr/ploia-fantasmata/

[29]. Βλέπε χαρακτηριστικά Λιόσης Βασίλης, «Η "διόρθωση" του "οπορτουνιστή" Λένιν (ή πώς η ηγεσία του ΚΚΕ αναθεωρεί το λενινισμό)», στο www.kordatos.gr.

[30]. http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD

[31]. http://www.fortunegreece.com/article/kina-neo-ependitiko-ergo-pou-ine-12-fores-to-megethos-tou-schediou-marsal/

[32]. http://beta.avgi.gr/article/10811/5333910/pleonasma-rekor-sto-emporiko-isozygio-tes-germanias

[33]. Χατζηστεφάνου Άρης, «Το νέο στρατηγικό δόγμα της Γερμανίας», Επίκαιρα, , 21/7-27/7/11, τ.92. 

[34]. Τα στοιχεία για την πολιτική Τραμπ έχουν ληφθεί από: α) Βατικιώτης Λεωνίδας, «ΣΤΑ ΔΥΟ Ο ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΛΟΓΩ ΤΡΑΜΠ», Επίκαιρα, τ. 368, και β) το σχετικό αφιέρωμα του περιοδικού Άρδην, τ.106. 

[35]. Μιχάλη Μπάμπη, «Απίστευτα κέρδη από το εμπόριο όπλων», ΕΦΣΥΝ, 21/2/17.

[36]. Για μία αναλυτική περιγραφή και ανάλυση των αντιφάσεων του καπιταλισμού βλέπε Harvey David, ΔΕΚΑΕΦΤΑ ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ, εκδ. Μεταίχμιο, 2015.

 

Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile

Select one of the available views
Ο Φιδέλ Κάστρο για τον Αλιέντε - Τετάρτη, 7 Ιουνίου 2017
read more ...