ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ, ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ-ΔΙΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΜΜΑ (με αφορμή ένα άρθρο και μία συνέντευξη)

Δημοσιεύθηκε: 5/8/2017

 του Βασίλη Λιόση

Στις 29 Ιουλίου, δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ένα κείμενο του ΑμίρΣαμίν(ΑΣ) (ο χαρακτηριστικότερος εκπρόσωπος, ίσως, του περιοδικού
MonthlyReview) και μία συνέντευξη του Ντέιβιντ Χάρβεϊ (ΝΧ) (γνωστός ακαδημαϊκός από το συγγραφικό του έργο και στην Ελλάδα).

Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα που καταθέτουν οι δυο διανοούμενοι της Αριστεράς, θίγουν και το ζήτημα του πολιτικού υποκειμένου. Ζήτημα που είναι ιδιαίτερα φλέγον στη σημερινή συγκυρία για τους εξής λόγους: α) γιατί το κομμουνιστικό κίνημα βιώνει μία παρατεταμένη ήττα που έχει διάρκεια τουλάχιστον τριάντα ετών, β) γιατί ανάλογα με τη χώρα οι κομμουνιστικές δυνάμεις είναι αδύναμες, κατακερματισμένες ή ανύπαρκτες, γ) γιατί βρισκόμαστε σε περίοδο κρίσης που προσφέρει δυνατότητες για την «έφοδο στον ουρανό», δ) γιατί το κίνημα παρά την οξεία καπιταλιστική κρίση έχει περιέλθει σε ένα βαθύ τέλμα, ε) γιατί το οποιοδήποτε μετωπικό εγχείρημα προϋποθέτει έναν ισχυρό κομμουνιστικό πυρήνα, στ) γιατί το όραμα για μία κομμουνιστική κοινωνία είναι πιο επίκαιρο από ποτέ ανεξάρτητα από την κρίση που βιώνουμε και τέλος ζ) γιατί ειδικά η Ελλάδα αποτελεί στην Ευρώπη τον αδύναμο κρίκο.

Οι δυο συγγραφείς αντιλαμβάνονται το κενό που υπάρχει και την ανάγκη να καλυφθεί, κάνουν αξιόλογες παρατηρήσεις για την υπάρχουσα κατάσταση στον καπιταλισμό, αλλά η απάντησή τους χωλαίνει στο ζήτημα του πολιτικού υποκειμένου. Ας δούμε το γιατί.

  Ο ΝΧ υποστηρίζει σωστά πως «δεν είναι εφικτό να δημιουργηθούν νησίδες δημοκρατικής διακυβέρνησης που θα χρησιμοποιηθούν ως εφαλτήριο για να χτυπήσουμε τους παγκοσμιοποιημένους θεσμούς» και «πως χρειαζόμαστε κάτι πιο μεγάλο για να χτυπήσουμε αποτελεσματικά αυτά τα κέντρα εξουσίας». Έτσι, καταθέτοντας την πολιτική του πρόταση καταλήγει πως «[…] είναι πολύ σημαντικό για τις συλλογικότητες της πόλης που δρουν σε διάφορους τομείς στο αστικό περιβάλλον, όπως π.χ. η παιδεία ή το δικαίωμα στην κατοικία κ.λπ., να προσπαθήσουν να φτιάξουν ένα προοδευτικό πρόγραμμα, κι ακόμη καλύτερα ένα πρόγραμμα κατά κάποιον τρόπο επαναστατικό, και να επιχειρήσουν να οικοδομήσουν συμμαχίες με άλλες οργανώσεις που δρουν σε άλλα πεδία. Έτσι, νομίζω πως πρέπει να υπάρχει μια οργάνωση-ομπρέλα, ή κάτι που να μπορέσει να συνενώσει όλα τα κινήματα που δραστηριοποιούνται στην πόλη».

Σημεία πρώτο: ο ΝΧ κάνει μία σημαντικότατη παρατήρηση. Μιλάει για την ανάγκη ενοποίησης των κινημάτων και ουσιαστικά χωρίς ίσως να έχει συνείδηση αυτού του γεγονότος, αντικρούει την αναπαλαιωμένη ευρωκομμουνιστική άποψη για την αυτονομία των κινημάτων. Τα κινήματα αντικειμενικά έχουν κοινό παρονομαστή. Πίσω από τα προβλήματα τα οποία θέτουν και αντιπαλεύουν βρίσκεται η γενεσιουργός αιτία που δεν είναι άλλη από την επιδίωξη του κέρδους αλλά και η συνειδησιακή χειραγώγηση του λαού. Κινήματα που δεν είναι συντονισμένα και που δεν αναδεικνύουν τον κοινό εχθρό, κινήματα που δεν διαμορφώνουν προτάσεις τέτοιες που να συγκρούονται με το υφιστάμενο πλαίσιο είναι καταδικασμένα είτε σε αφανισμό, είτε σε εκφυλισμό.

Σημείο δεύτερο: Ο ΝΧ, επίσης, σπάει τις μικροαστικές αυταπάτες για τη δημιουργία νησίδων που «θα αλώσουν από μέσα το κάστρο». Πρόκειται για δοκιμασμένη και εν τέλει ατελέσφορη πρόταση, επίσης ευρωκομμουνιστικής προέλευσης. Ο καπιταλισμός λειτουργεί με βάση τις ανάγκες του κεφαλαίου ενώ παράλληλα υπάρχει εμπειρία και μεθόδευση από την πλευρά της εκάστοτε ολιγαρχίας, στοιχεία που δεν επιτρέπουν επουδενί τη δημιουργία ψευδαισθήσεων.

Σημείο τρίτο: ο ΝΧ παρά τις ουσιαστικές παρατηρήσεις του, αφήνει το βήμα του ανολοκλήρωτο. Ποιος θα είναι εκείνος ο πρωτοπόρος που μέσα από μία πανσπερμία απόψεων και μία πολυμορφία κινημάτων θα βάλει τη σφραγίδα του για την ενοποίηση; Ποιος θα είναι επιπλέον ο ενοποιητικός ιδεολογικοπολιτικός ιστός που θα θέσει τα διάφορα πολιτικά και κοινωνικά υποκείμενα κάτω από την κοινή ομπρέλα; Η γνώμη μας είναι πως δίχως την ύπαρξη μιας πολιτικής πρωτοπορίας κομμουνιστικού χαρακτήρα, τίποτα από τα παραπάνω δεν μπορεί να γίνει ή αν γίνει θα είναι θνησιγενές. Η κομμουνιστική πρωτοπορία που θα είναι τέτοια εφόσον η πράξη το επιβεβαιώνει, είναι «καταδικασμένη» ιστορικά να παίξει αυτόν τον ρόλο. Χωρίς καμία απολύτως διάθεση καπελώματος, αλλά με ιδεολογική και πολιτική ζύμωση, με αντιπαράθεση αν χρειαστεί και μάλιστα όχι με όρους κανιβαλισμού, οφείλει να δοκιμάσει τις δυνάμεις της εντός του κινήματος. Χωρίς να φοβηθεί τις διαφορετικές απόψεις, πρέπει «να δώσει εξετάσεις» για να αποκτήσει ηγεμονικό ρόλο. Και ένας τέτοιος ρόλος δεν αποκτάται ούτε με επαναστατικούς βερμπαλισμούς, ούτε με μαθήματα από καθέδρας, παρά με την επίμονη δουλειά του μυρμηγκιού. Με τη συμβολή των κομμουνιστών στην ανασύνταξη του συνδικαλιστικού και λαϊκού κινήματος. Με τις στενές σχέσεις με την εργατική τάξη και τη νεολαία.

Από την άλλη ο ΣΑ όπως και ο ΝΧ επισημαίνει το πρόβλημα κατάτμησης των αγώνων. Μάλιστα υπογραμμίζει την αντίφαση πως αυτή η κατάτμηση λαμβάνει χώρα τη στιγμή που βρισκόμαστε σε περίοδο μαζικής προλεταριοποίησης και που ακόμη και τα αγροτικά στρώματα έχουν μπει μαζικά στη διαδικασία της αγοράς.

Μία επιπλέον επισήμανσή του είναι πως ο αγώνας ενάντια στον ιμπεριαλισμό διεξάγεται πλέον σε πολλές περιπτώσεις με στρεβλό τρόπο. Η σύνδεση που υπήρχε παλιά ανάμεσα στους αντιιμπεριαλιστικούς αγώνες και το όραμα της κοινωνικής αλλαγής, έχει δώσει τη θέση του σε αντιδραστικές κι εθνικιστικές θεωρίες και πρακτικές.

Τέλος, στο ερώτημα «ποιες εναλλακτικές υπάρχουν», απαντά πως σήμερα «[…]το πιθανότερο σενάριο θα ήταν μία “επανέκδοση” του 20ου αιώνα: προχωρήματα που θα ξεκινούν μονάχα σε ορισμένες περιφέρειες του συστήματος. Αλλά θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι σε μια τέτοια περίπτωση τα όποια προχωρήματα θα είναι εξίσου εύθραυστα με τα αντίστοιχα του παρελθόντος – για τον ίδιο λόγο: δηλαδή εξαιτίας του διαρκούς πολέμου που εξαπέλυσαν εναντίον τους τα ιμπεριαλιστικά κέντρα, οι οποίοι με τη σειρά τους αποτελούν την πηγή των περιορισμών και των παρεκκλίσεων των πρώτων προχωρημάτων. Αντίθετα, η υπόθεση της ενίσχυσης του διεθνισμού των εργαζομένων και των λαών θα άνοιγε το δρόμο σε άλλες εξελίξεις, που είναι αναγκαίες και δυνατές […]». Και συμπληρώνει λίγο πιο κάτω: «Η έναρξη της οικοδόμησης μιας νέας Διεθνούς των εργαζομένων και των λαών θα έπρεπε να αποτελεί τον κύριο στόχο της δουλειάς των καλύτερων αγωνιστών, που είναι πεπεισμένοι για τον απεχθή και δίχως μέλλον χαρακτήρα του υφιστάμενου παγκόσμιου ιμπεριαλιστικού καπιταλιστικού συστήματος. […] ο στόχος είναι να δημιουργηθεί μια οργάνωση (η νέα Διεθνής) κι όχι μονάχα ένα “κίνημα” […]».

Σημείο πρώτο: οι επισημάνσεις του ΣΑ για την κατάτμηση των αγώνων και την εμφάνιση ενός στρεβλωμένου και αντιδραστικού αντιιμπεριαλισμού που έχει πάρει τη θέση του υγιούς αντιιμπεριαλισμού, είναι κατά βάση σωστές. Κρίνοντας από την περίπτωση της Ελλάδας (ΑΝΕΛ, ΧΑ, Βελόπουλος κ.λπ.), είναι εύκολο να δούμε το βάσιμο της παρατήρησης του ΣΑ. Αν κάποιος προσέξει τις ομιλίες των εκπροσώπων της ΧΑ και το πώς αρθρώνουν ένα πολιτικό λόγο κατά των ξένων κέντρων είναι εύκολο να διακρίνει αυτή την άκρως επικίνδυνη στρέβλωση. Λαμβάνοντας, μάλιστα κάποιος υπόψη του τον αδύναμο έως εξαφάνισης αντιιμπεριαλιστικό λόγο των κομμάτων της αριστεράς, αντιλαμβάνεται ότι ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται.

Σημείο δεύτερο: Ωστόσο ο ΣΑ κάνει ένα λάθος. Ενώ δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου στο ότι απαιτείται ο διεθνής συντονισμός και η δημιουργία μιας νέας Διεθνούς, το σημαντικό κομμάτι στο δίπολο εθνικό-διεθνικό το καταλαμβάνει ο πρώτος πόλος. Η καλύτερη προσφορά στο διεθνισμό είναι η επιτυχία του κινήματος σε εθνικό επίπεδο. Αυτή είναι που δίνει αισιοδοξία και χειροπιαστό πολιτικό παράδειγμα στους υπόλοιπους. Αυτή ενισχύει ουσιαστικά τον διεθνισμό και όχι οι γενικόλογες επικλήσεις σε αυτόν. Δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου πως για την επιβίωση ενός νέου κοινωνικού παραδείγματος σε μία χώρα χρειάζεται αυτού του είδους τα παραδείγματα να πληθύνουν. Ας το δούμε ιστορικά και στην πράξη: αν η επανάσταση του 1923 στη Γερμανία είχε επιτυχή έκβαση, αν ο εμφύλιος στην Ισπανία έληγε υπέρ των δημοκρατικών δυνάμεων, αν η εξουσία είχε κερδηθεί τη δεκαετία του 1940 στην Ελλάδα, ο πολιτικός χάρτης στη σημερινή Ευρώπη θα ήταν πιθανότατα εντελώς διαφοροποιημένος. Όμως, η δημιουργία μιας νέας Διεθνούς, δεν εξασφαλίζει ούτε τη διεξαγωγή επανάστασης σε ομάδα χωρών ούτε το ξέσπασμά της σε σχετικά την ίδια χρονική περίοδο. Οι κοινωνικές διεργασίες δεν συντελούνται με το πάτημα κουμπιών, ούτε γενικά με ένα σωστό σχεδιασμό επί χάρτου. Η κοινωνική δυναμική έχει τους δικούς της κανόνες. Έχει μη γραμμική εξέλιξη και ο παράγοντας της συνείδησης διαφοροποιεί δραματικά της εξέλιξη της κοινωνίας από την εξέλιξη της φύσης. Ας μην ξεχνάμε πως η επαναστατική κατάσταση δεν συμπεριλαμβάνεται στους υποκειμενικούς παράγοντες, αλλά στους αντικειμενικούς,δηλαδή ανεξάρτητα από τη βούληση της όποιας πρωτοπορίας ή πολιτικής συλλογικότητας. Οπότε, αναμφισβήτητα, ναι στο διεθνισμό, ναι στη δημιουργία μιας νέας Διεθνούς, αλλά οι αγώνες και η ανασύνταξη στο εθνικό επίπεδο έχουν την προτεραιότητα. Γιατί αλήθεια, πώς θα υπάρξει ένα δυνατό διεθνές κέντρο, αν οι εθνικοί κρίκοι είναι αδύναμοι και δεν έχουν καμία βαρύτητα στις κοινωνίες που λειτουργούν;

Επίσης, απαιτείται και μία ακόμη διευκρίνιση. Αυτή η νέα Διεθνής τι πολιτικό περιεχόμενο θα έχει; Θα είναι μία Διεθνής ανασύστασης της παλιάς κομμουνιστικής Διεθνούς; Θα είναι ένα διεθνές κέντρο αγώνων που θα συνενώνει ευρύτερες πολιτικές δυνάμεις με ένα ελάχιστο πρόγραμμα; Ή μήπως υπάρχει ανάγκη και για τα δύο;

Όλα τα παραπάνω θεωρούμε πως πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σοβαρής και συντεταγμένης συζήτησης πρώτα και κύρια ανάμεσα στις κομμουνιστικές δυνάμεις που υπάρχουν στη χώρα μας. Η κατάσταση δεν είναι ειδυλλιακή: το ΚΚΕ έχει πραγματοποιήσει μία άνευ προηγουμένου στροφή με υιοθέτηση τροτσκιστικών ιδεολογημάτων και δεξιά πρακτική. Δυνάμεις που υπάρχουν εντός της ΑΝΤΑΡΣΥΑ κουβαλάνε σοβαρές παθογένειες του παρελθόντος (εισοδισμός, σεχταρισμός). Η ΛΑΕ αδυνατεί να κάνει το άλμα στις πολιτικές της θέσεις και παλινδρομεί. Μικρότερες ομάδες δρουν διάσπαρτα και χωρίς συντονισμό, αδυνατώντας να καταλάβουν την κρισιμότητα της εποχής. Η ώρα των υπερβάσεων έχει φτάσει και μάλιστα προ πολλού. Στον βαθμό που αυτό δεν γίνεται αντιληπτό, οι αναλύσεις και οι διαπιστώσεις θα μένουν ένα κενό γράμμα.

Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile