Ο Τσε και η σοσιαλιστική οικονομία

Δημοσιεύθηκε: 9/10/2017


του Δημήτρη Καλτσώνη

 

Ο Τσε δεν ήταν μόνο άνθρωπος της δράσης. Ήταν και άνθρωπος των ιδεών, της θεωρίας, της ενότητας θεωρίας και πράξης. Ανήσυχο πνεύμα, δεν αρκούνταν στην έτοιμη τροφή και στις απαντήσεις των εγχειριδίων αλλά αναζητούσε διαρκώς, εναγώνια, νέες λύσεις για τα σύγχρονα προβλήματα. Υπήρξε δηλαδή και θεωρητικός της επανάστασης.

 

Όπως είχε πει ο Φιδέλ Κάστρο, ο Τσε «έγραφε με τα χαρίσματα ενός κλασικού … και είμαστε σίγουροι ότι μερικά από τα κείμενά του θα περάσουν στους απογόνους σαν κλασικά ντοκουμέντα της επαναστατικής σκέψης». Ο Κάστρο σημείωνε με έμφαση ότι «ο Τσε έφερε τις ιδέες του μαρξισμού-λενινισμού στην πιο δροσερή, στην πιο καθαρή και πιο επαναστατική έκφρασή τους» .

 

Ένας τομέας στον οποίο υπήρξε σημαντική η συμβολή του Γκεβάρα στην περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη της μαρξιστικής λενινιστικής θεωρίας ήταν τα οικονομικά προβλήματα της ανάπτυξης του σοσιαλισμού. Πρόκειται για πλευρά που δεν είναι πολύ γνωστή στο ευρύτερο, εκτός Κούβας, κοινό.

 

Πολύτιμη υπήρξε από την άποψη αυτή η έκδοση το 2006 των Apuntes críticos a la Economía Política (Κριτικά σημειώματα στην πολιτική οικονομία). Σε αυτή περιλαμβάνονται και δόθηκαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό οι σημειώσεις του Γκεβάρα στο Εγχειρίδιο Πολιτικής Οικονομίας της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ και σε άλλα κείμενα των κλασικών του μαρξισμού. Η έκδοση ανοίγει με μια πολύτιμης σημασίας επιστολή του Τσε προς τον Φιδέλ Κάστρο που αφορά σε καυτά ζητήματα της οικοδόμησης της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Τα σημαντικά αυτά ντοκουμέντα εκδόθηκαν με πρωτοβουλία της κουβανικής κυβέρνησης. Ήταν μέχρι την έκδοση του εν λόγω βιβλίου προσιτά μόνο στους ερευνητές που μπορούσαν να τα μελετήσουν στο Ίδρυμα Γκεβάρα στην Αβάνα.

 

Εννοείται πως οι θεωρητικές του απαντήσεις ούτε ήταν ούτε μπορούσε να είναι ολοκληρωμένες ή απαλλαγμένες από αντιφάσεις, ακόμη και λάθη. Ωστόσο, οι επισημάνσεις του Τσε είναι σε πολλά ζητήματα πρωτοποριακές. Ακόμη και προφητικές θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν για όσα έμελλαν να ακολουθήσουν στα σοσιαλιστικά κράτη της Ανατολικής Ευρώπης.

 

 

 

Οι προβληματισμοί του Γκεβάρα για την οικονομική λειτουργία του σοσιαλιστικού κράτους περιλαμβάνουν δυο σκέλη. Το πρώτο αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη διαχείριση των οικονομικών υποθέσεων και το δεύτερο αφορά τις αρχές διοίκησης της οικονομίας, το ρόλο των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων στη σοσιαλιστική οικονομία, τα υλικά και ηθικά κίνητρα για την άνοδο της παραγωγικότητας της εργασίας.

           

            Η συμμετοχή των εργαζομένων

 

Ο Τσε επέμενε ιδιαίτερα στη σημασία της λαϊκής συμμετοχής. Κατανοούσε τη θέση του Λένιν ότι η εθνικοποίηση είναι μόνο η πρώτη πράξη της κοινωνικοποίησης. Το γεγονός ότι το επαναστατικό κράτος μετατρέπει τα βασικά μέσα παραγωγής σε κρατικά δεν σημαίνει από μόνο του ότι με την πράξη αυτή επέρχεται η πλήρης και ουσιαστική κατοχύρωση της κοινωνικής ιδιοκτησίας. Για να συμβεί αυτό πρέπει οι εργαζόμενοι, τόσο σε επίπεδο κάθε μιας παραγωγικής μονάδας όσο και στο γενικό επίπεδο της οικονομίας, να συμμετέχουν ουσιαστικά και όχι τυπικά, στη λήψη των αποφάσεων, στο σχεδιασμό και στην υλοποίησή τους.

 

Η συμμετοχή του λαού ήταν, κατά τον Γκεβάρα, πολύτιμη. Έδινε ιδιαίτερη έμφαση «Διότι ένα φιλόδοξο αναπτυξιακό σχέδιο, που προσπαθεί να θέσει σε εντατική λειτουργία το σύνολο των δυνάμεων του λαού, δεν μπορεί να είναι διαχωρισμένο από αυτόν. Πρέπει να το φτιάξουμε όλοι μαζί, έτσι ώστε όλος ο κόσμος να το κατανοεί, όλος ο κόσμος να συλλαμβάνει την ουσία του και έτσι όλος ο κόσμος να βοηθήσει να βγει η δουλειά».

 

Έχοντας εντοπίσει σοβαρά προβλήματα ο Γκεβάρα, σε ομιλία του το 1962, υπογράμμιζε ότι “η οικοδόμηση του σοσιαλισμού βασίζεται στην εργασία των μαζών, στην ικανότητα των μαζών να μπορούν να οργανώνονται, να διευθύνουν τη βιομηχανία, την αγροτική οικονομία, όλη την οικονομία της χώρας”. Επιμένοντας στη σπουδαιότητα της λαϊκής συμμετοχής στη χάραξη και εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής του σοσιαλιστικού κράτους σημείωνε πως «η δουλειά για να επιβάλλουμε νόρμες και μισθούς, για να καθιερώσουμε νέες συλλογικές συμβάσεις, πρέπει να είναι υπόθεση των μαζών. Και όχι μόνο με την έννοια ότι όταν φτάνει στους τόπους δουλειάς αντανακλάται στη ζωντανή συζήτηση. Πρέπει να είναι υπόθεση των μαζών με την έννοια ότι οι μάζες κινούν από μόνες τους την υπόθεση του προσδιορισμού όλων των κατηγοριών εργασίας σε εθνικό επίπεδο και του καθορισμού των νέων μισθών».

 

Θεωρούσε μάλιστα ότι ο δογματισμός και η γραφειοκρατική απομάκρυνση των κυβερνώντων επαναστατών από το λαό που σημειώθηκαν το πρώτο διάστημα μετά την επανάσταση «μεταφράστηκαν με μια έκδηλη απομάκρυνση της εργατικής μάζας από τους οργανισμούς παραγωγής». Αυτό οδήγησε στην πτώση του  ενθουσιασμού  και της παραγωγικότητας της εργασίας. Για να ανέβει το ενδιαφέρον των εργαζομένων για την εργασία τους και τα αποτελέσματά της, οι πρωτοβουλίες «έπρεπε να γεννιούνται από την εργατική τάξη» και σίγουρα «πρέπει να φύγουν από τα χέρια της γραφειοκρατίας η οποία ζητά να στηριχθεί στις εργατικές μάζες».

 

            Η αυτοτέλεια των επιχειρήσεων

 

Ο Γκεβάρα ήταν απολύτως αντίθετος και διαφοροποιούσε τη θέση του από τις σοβιετικές αναλύσεις της περιόδου εκείνης περί αυτοτέλειας των κρατικών επιχειρήσεων. Υποστήριζε ότι οι εμπορευματικές σχέσεις δεν μπορούν να διέπουν τις σχέσεις ανάμεσα στις κρατικές επιχειρήσεις και, μάλιστα, του ίδιου παραγωγικού τομέα.

 

Θεωρούσε ότι τα υλικά κίνητρα προς τους διευθυντές των επιχειρήσεων που δίνονταν στη Σοβιετική Ένωση και τα άλλα σοσιαλιστικά κράτη της Α. Ευρώπης ήταν παράγοντας διαφθοράς. Οι επιχειρήσεις, ιδίως οι διοικήσεις τους, έτειναν να παρουσιάζουν εικονικά αποτελέσματα προκειμένου να καρπωθούν το συλλογικό κίνητρο.

 

Η καθιέρωση εμπορευματικών σχέσεων ανάμεσα στις κρατικές επιχειρήσεις είχε εμφανιστεί -καταδείκνυε ο Τσε- πρώτα, και μάλιστα πιο ολοκληρωμένα, στη Γιουγκοσλαβία. Το μοντέλο αυτό επεκτάθηκε στη συνέχεια στη Σοβιετική Ένωση, στην Πολωνία, στην Τσεχοσλοβακία, στην Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία και με «ιδιαίτερα χαρακτηριστικά» στη Ρουμανία. Το αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής ήταν, σύμφωνα με τη διορατική ανάλυση του Τσε, ότι το «κράτος, αντικειμενικά, αρχίζει να μετατρέπεται σε ένα κράτος που προστατεύει τις σχέσεις ανάμεσα στους καπιταλιστές».

 

Η άποψη του Γκεβάρα ήταν ότι η πηγή του προβλήματος βρισκόταν στη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) που αναπτύχθηκε κατά τα πρώτα χρόνια οικοδόμησης του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση. Απολυτοποιώντας τις συνθήκες της δεκαετίας του 1960 ο Τσε οδηγήθηκε στο ακραίο συμπέρασμα ότι η ΝΕΠ ήταν συνολικά λαθεμένη επιλογή. Η άποψη αυτή διαψεύδεται βέβαια τόσο από τις θεωρητικές αναλύσεις του Λένιν όσο και από την ώθηση που έδωσε η ΝΕΠ στην κατεστραμένη σοβιετική οικονομία.

 

            Κίνητρα στους εργαζόμενους

 

Σε σχέση, τέλος, με την άνοδο της παραγωγικότητας της εργασίας υποστήριζε ότι αυτή πρέπει να επέλθει μέσω της τεχνολογικής ανάπτυξης. Όσο για τους εργαζόμενους, θεωρούσε ότι “δεν αρνούμαστε την αντικειμενική ανάγκη των υλικών κινήτρων, αλλά ούτε και είμαστε διατεθειμένοι να τα χρησιμοποιήσουμε σαν θεμελιώδη κινητήριο μοχλό”. “Δεν στοχεύουμε στον αποκλεισμό του υλικού κινήτρου”.

 

Πίστευε όμως ότι πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια ώστε μακροπρόθεσμα “το ηθικό κίνητρο να γίνει ο καθοριστικός παράγοντας... Προτείνουμε να εφαρμοστεί μια μικτή φόρμουλα”. Κατανοούσε τη συνθετότητα του προβλήματος της συγκρότησης μιας νέας στάσης στην εργασία και επιχειρηματολογούσε μάλιστα ότι, σε περίπτωση που η πρακτική εφαρμογή δείξει πως τα ηθικά κίνητρα αποβούν σε βάρος της παραγωγικότητας, θα έπρεπε να επανέλθουν στην προτεραιότητα των υλικών κινήτρων.

 

 

Περισσότερα για το θέμα στο Δ. Καλτσώνης, Ο Τσε για το κράτος και την επανάσταση, εκδ. Τόπος, 2012, όπου και παραπομπές στα πρωτότυπα κείμενα του Τσε.

 

* δημοσιεύθηκε εφημ. Πριν, 8/10/2017

Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile

Χωρίς σχόλια... - Δευτέρα, 17 Σεπτεμβρίου 2018


Για τις φαρμακοβιομηχανίες το κέρδος είναι πάνω από την υγεία. Ασυδοσία τιμών. - Παρασκευή, 14 Σεπτεμβρίου 2018



...Το όνομα του Νίρμαλ Μουλάι ήταν μέχρι πρότινος άγνωστο. Έγινε παγκοσμίως γνωστός αφότου διαβάσαμε πως ο διευθύνων σύμβουλος της φαρμακοβιομηχανίας Nostrum Laboratories που εδρεύει στο Μιζούρι, πρόσφατα στήριξε την απόφαση της εταιρείας του να τετραπλασιάσει την τιμή ενός αντιβιοτικού, από τα 474,75 στα 2.392 δολάρια το μπουκάλι, υποστηρίζοντας πως «είναι ηθική υποχρέωση των επιχειρηματιών να πουλάνε τα φάρμακα όσο ακριβότερα γίνεται και να βγάζουν λεφτά με κάθε ευκαιρία».
Το αντιβιοτικό Nitrofurantoin ωστόσο όπως αποδεικνύεται από τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας περιλαμβάνεται στη λίστα με τα «απαραίτητα φάρμακα» και καταναλώνεται από πολλούς ασθενείς. Χορηγείται για τη θεραπεία των λοιμώξεων της ουροδόχου κύστης, ενώ κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1953.
Ο Μουλάι διευκρίνισε πως η αύξηση της τιμής ήταν ουσιαστικά η «απάντηση» στην επίσης άνοδο του κόστους του φαρμάκου Furadantin το οποίο παράγεται από την ανταγωνιστική εταιρεία Casper Pharma και θεραπεύει τις ίδιες παθήσεις με το Nitrofurantoin. Η Casper Pharma αύξησε την τιμή του προϊόντος της κατά 182% συνολικά από τα τέλη του 2015 έως το Μάρτιο του 2018, με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή το ένα μπουκάλι να κοστολογείται στα 2.800 δολάρια...


read more ...

Σταύρος Μαυρουδέας: Το σύστημα δεν έλυσε τα δομικά αίτια της κρίσης - Πέμπτη, 13 Σεπτεμβρίου 2018

Δέκα χρόνια από την εκδήλωση της καπιταλιστικής κρίσης πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα το διεθνές συνέδριο Πολιτικής Οικονομίας (ICOPEC 2018), με τίτλο «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετερόδοξη Οικονομική» και συμμετοχή 80 και πλέον ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών. Με την ευκαιρία του συνεδρίου συνομιλήσαμε με τον πρόεδρο της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ) και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Σταύρο Μαυρουδέα.

Συνέντευξη στον Γιάννη Ελαφρό

read more ...

Ανακοίνωση για τη ΔΕΘ της Κίνησης για την Απελευθέρωση του Λαού - Δευτέρα, 10 Σεπτεμβρίου 2018

Όλοι/όλες στις κινητοποιήσες στην ΔΕΘ ενάντια στην υποτέλεια και τον ιμπεριαλισμό! Η πόλη ανήκει στους δημοκρατικούς αγώνες του λαού!


Η Κινηση γα την Απελευθέρωση του Λαού καλεί τα λαϊκα στρωμματα να συμμετέχουν στις κινητοποιησείς στην ΔΕΘ, απαιτώντας να πάρουν πίσω όσα τους έκλεψαν με τα μνημονια, την λιτότητα και το μαζικό ξεπούλημα της λαϊκής περιουσίας.
Η φετινή ΔΕΘ,αφιερωμένη στις ΗΠΑ, έχει την σφραγίδα τις εξάρτησης και τις υποτέλειας στον αμερικανικό ιμπεριαλισμο, ο οποίος κάνει έντονη τη παρουσία του μετατρέποντας την πόλη της Θεσσαλονίκης σε λιμάνι του αμερικανικού στόλου. Οι γεμάτοι από αμερικανικές σημαίες και πράκτορες της CIA και του FBI δρόμοι, δίνουν την αίσθηση μιας κατεχόμενης πόλης, που υποδέχεται υποτελώς τους γιάνκηδες. Η υποτέλεια αυτή δεν εκφραζει το λαό μας, αλλά το ντόπιο πολιτικό και οικονομικό καθεστώς που υποδέχεται τους προστάτες του. Σε εμας πέφτει μοναχά το βάρος να το δείξουμε.

...


read more ...

Η επιστροφή των μονοπωλίων - Τρίτη, 4 Σεπτεμβρίου 2018


του Λεωνίδα Βατικιώτη στη Νέα Σελίδα και στο ιστολόγιό του

...Τα παραδείγματα συγκέντρωσης τεράστιας οικονομικής ισχύος, στην καρδιά μάλιστα του παγκόσμιου καπιταλισμού, τις ΗΠΑ, είναι πάρα πολλά ώστε να συνεχίζονται αδιατάρακτα οι ύμνοι στον ελεύθερο ανταγωνισμό και η συνεχής επίκλησή του. Όταν μάλιστα όλα δείχνουν πώς η άρση των κάθε λογής εμποδίων αν κάπου τελικά οδηγεί δεν είναι στις ίσες ευκαιρίες για όλους, έστω στον …πλουτισμό, αλλά σε μια χούφτα μονοπώλια. Που ελέγχουν την παραγωγή, την απασχόληση, τις πωλήσεις και κρατούν τις τιμές στα ύψη!...


read more ...

«Ζήτω η νεοαποικιοκρατία!» - Δευτέρα, 3 Σεπτεμβρίου 2018

της Φραγκίσκας Μεγαλούδη για το thepressproject.gr

...Η ανεργία, αν και επίσημα δεν ξεπερνάει το 15%, είναι ο βασικός λόγος μετανάστευσης των νέων. Σε πραγματικούς αριθμούς ο μισός εργατικός πληθυσμός της Σενεγάλης δεν βρίσκει δουλειά ενώ τα 3/5 όσων εργάζονται κάνουν εποχιακές και κακοπληρωμένες δουλειές και μόνο ένας στους 4 έχει δουλειά πλήρους απασχόλησης.  Η κακή οικονομία, η έλλειψη ευκαιριών, η ανεργία αλλά και ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι οι κινητήριες δυνάμεις πίσω από τη μετανάστευση....

...«υποχρεωτική αλληλεγγύη» ένα σύστημα το οποίο η Γαλλία έχει επιβάλλει στις 14 πρώην αποικίες της στην Αφρική, και βάση του οποίου όλες αυτές οι χώρες είναι υποχρεωμένες να τοποθετούν το 50% των αποθεμάτων τους σε ξένο νόμισμά σε ειδικο λογαριασμο στην Τραπεζα της Γαλλιας μαζί με ένα επιπλέον 20% ως αποζημίωση για τις οικονομικές ζημιές που υπέστη η Γαλλία όταν αποχώρησε από την περιοχή. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μέχρι σήμερα, όλες οι 14 πρώην αποικίες της Γαλλίας έχουν πρόσβαση μόνο στο 30 με 50% των αποθεμάτων τους σε συνάλλαγμα. Αν χρειάζονται παραπάνω χρήματα πρέπει να τα δανειστούν από τη Γαλλία σε τιμές αγοράς. Στην ουσία οι χώρες πληρώνουν «φόρο αποικιοκρατίας» ως αντάλλαγμα για τις δομές που έχτισε η Γαλλία κατά τη διάρκεια της κατοχής των χωρών αυτών.  Με βάση τις ίδιες συμφωνίες, η Γαλλία διατηρεί το δικαίωμα να αγοράσει πρώτες ύλες από τις πρώην αποικίες της, οι οποίες δεν έχουν το δικαίωμα να πουλήσουν αλλού εάν δεν συμφωνήσει η Γαλλία. Έτσι οι γαλλικές εταιρίες έχουν προτεραιότητα σε κάθε επιχειρηματική συμφωνία με τις κυβερνήσεις των πρώην αποικιών της.

Τα στοιχεία αυτά έχουν πολύ ενδιαφέρον εάν αναλογισθεί κανείς ότι από τις 67 ανατροπές κυβερνήσεων που έλαβαν χώρα στην Αφρική τα τελευταία 50 χρόνια, το 61% συνέβη σε πρώην γαλλικές αποικίες...

 

read more ...