Ο Τσε και η σοσιαλιστική οικονομία

Δημοσιεύθηκε: 9/10/2017


του Δημήτρη Καλτσώνη

 

Ο Τσε δεν ήταν μόνο άνθρωπος της δράσης. Ήταν και άνθρωπος των ιδεών, της θεωρίας, της ενότητας θεωρίας και πράξης. Ανήσυχο πνεύμα, δεν αρκούνταν στην έτοιμη τροφή και στις απαντήσεις των εγχειριδίων αλλά αναζητούσε διαρκώς, εναγώνια, νέες λύσεις για τα σύγχρονα προβλήματα. Υπήρξε δηλαδή και θεωρητικός της επανάστασης.

 

Όπως είχε πει ο Φιδέλ Κάστρο, ο Τσε «έγραφε με τα χαρίσματα ενός κλασικού … και είμαστε σίγουροι ότι μερικά από τα κείμενά του θα περάσουν στους απογόνους σαν κλασικά ντοκουμέντα της επαναστατικής σκέψης». Ο Κάστρο σημείωνε με έμφαση ότι «ο Τσε έφερε τις ιδέες του μαρξισμού-λενινισμού στην πιο δροσερή, στην πιο καθαρή και πιο επαναστατική έκφρασή τους» .

 

Ένας τομέας στον οποίο υπήρξε σημαντική η συμβολή του Γκεβάρα στην περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη της μαρξιστικής λενινιστικής θεωρίας ήταν τα οικονομικά προβλήματα της ανάπτυξης του σοσιαλισμού. Πρόκειται για πλευρά που δεν είναι πολύ γνωστή στο ευρύτερο, εκτός Κούβας, κοινό.

 

Πολύτιμη υπήρξε από την άποψη αυτή η έκδοση το 2006 των Apuntes críticos a la Economía Política (Κριτικά σημειώματα στην πολιτική οικονομία). Σε αυτή περιλαμβάνονται και δόθηκαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό οι σημειώσεις του Γκεβάρα στο Εγχειρίδιο Πολιτικής Οικονομίας της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ και σε άλλα κείμενα των κλασικών του μαρξισμού. Η έκδοση ανοίγει με μια πολύτιμης σημασίας επιστολή του Τσε προς τον Φιδέλ Κάστρο που αφορά σε καυτά ζητήματα της οικοδόμησης της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Τα σημαντικά αυτά ντοκουμέντα εκδόθηκαν με πρωτοβουλία της κουβανικής κυβέρνησης. Ήταν μέχρι την έκδοση του εν λόγω βιβλίου προσιτά μόνο στους ερευνητές που μπορούσαν να τα μελετήσουν στο Ίδρυμα Γκεβάρα στην Αβάνα.

 

Εννοείται πως οι θεωρητικές του απαντήσεις ούτε ήταν ούτε μπορούσε να είναι ολοκληρωμένες ή απαλλαγμένες από αντιφάσεις, ακόμη και λάθη. Ωστόσο, οι επισημάνσεις του Τσε είναι σε πολλά ζητήματα πρωτοποριακές. Ακόμη και προφητικές θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν για όσα έμελλαν να ακολουθήσουν στα σοσιαλιστικά κράτη της Ανατολικής Ευρώπης.

 

 

 

Οι προβληματισμοί του Γκεβάρα για την οικονομική λειτουργία του σοσιαλιστικού κράτους περιλαμβάνουν δυο σκέλη. Το πρώτο αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη διαχείριση των οικονομικών υποθέσεων και το δεύτερο αφορά τις αρχές διοίκησης της οικονομίας, το ρόλο των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων στη σοσιαλιστική οικονομία, τα υλικά και ηθικά κίνητρα για την άνοδο της παραγωγικότητας της εργασίας.

           

            Η συμμετοχή των εργαζομένων

 

Ο Τσε επέμενε ιδιαίτερα στη σημασία της λαϊκής συμμετοχής. Κατανοούσε τη θέση του Λένιν ότι η εθνικοποίηση είναι μόνο η πρώτη πράξη της κοινωνικοποίησης. Το γεγονός ότι το επαναστατικό κράτος μετατρέπει τα βασικά μέσα παραγωγής σε κρατικά δεν σημαίνει από μόνο του ότι με την πράξη αυτή επέρχεται η πλήρης και ουσιαστική κατοχύρωση της κοινωνικής ιδιοκτησίας. Για να συμβεί αυτό πρέπει οι εργαζόμενοι, τόσο σε επίπεδο κάθε μιας παραγωγικής μονάδας όσο και στο γενικό επίπεδο της οικονομίας, να συμμετέχουν ουσιαστικά και όχι τυπικά, στη λήψη των αποφάσεων, στο σχεδιασμό και στην υλοποίησή τους.

 

Η συμμετοχή του λαού ήταν, κατά τον Γκεβάρα, πολύτιμη. Έδινε ιδιαίτερη έμφαση «Διότι ένα φιλόδοξο αναπτυξιακό σχέδιο, που προσπαθεί να θέσει σε εντατική λειτουργία το σύνολο των δυνάμεων του λαού, δεν μπορεί να είναι διαχωρισμένο από αυτόν. Πρέπει να το φτιάξουμε όλοι μαζί, έτσι ώστε όλος ο κόσμος να το κατανοεί, όλος ο κόσμος να συλλαμβάνει την ουσία του και έτσι όλος ο κόσμος να βοηθήσει να βγει η δουλειά».

 

Έχοντας εντοπίσει σοβαρά προβλήματα ο Γκεβάρα, σε ομιλία του το 1962, υπογράμμιζε ότι “η οικοδόμηση του σοσιαλισμού βασίζεται στην εργασία των μαζών, στην ικανότητα των μαζών να μπορούν να οργανώνονται, να διευθύνουν τη βιομηχανία, την αγροτική οικονομία, όλη την οικονομία της χώρας”. Επιμένοντας στη σπουδαιότητα της λαϊκής συμμετοχής στη χάραξη και εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής του σοσιαλιστικού κράτους σημείωνε πως «η δουλειά για να επιβάλλουμε νόρμες και μισθούς, για να καθιερώσουμε νέες συλλογικές συμβάσεις, πρέπει να είναι υπόθεση των μαζών. Και όχι μόνο με την έννοια ότι όταν φτάνει στους τόπους δουλειάς αντανακλάται στη ζωντανή συζήτηση. Πρέπει να είναι υπόθεση των μαζών με την έννοια ότι οι μάζες κινούν από μόνες τους την υπόθεση του προσδιορισμού όλων των κατηγοριών εργασίας σε εθνικό επίπεδο και του καθορισμού των νέων μισθών».

 

Θεωρούσε μάλιστα ότι ο δογματισμός και η γραφειοκρατική απομάκρυνση των κυβερνώντων επαναστατών από το λαό που σημειώθηκαν το πρώτο διάστημα μετά την επανάσταση «μεταφράστηκαν με μια έκδηλη απομάκρυνση της εργατικής μάζας από τους οργανισμούς παραγωγής». Αυτό οδήγησε στην πτώση του  ενθουσιασμού  και της παραγωγικότητας της εργασίας. Για να ανέβει το ενδιαφέρον των εργαζομένων για την εργασία τους και τα αποτελέσματά της, οι πρωτοβουλίες «έπρεπε να γεννιούνται από την εργατική τάξη» και σίγουρα «πρέπει να φύγουν από τα χέρια της γραφειοκρατίας η οποία ζητά να στηριχθεί στις εργατικές μάζες».

 

            Η αυτοτέλεια των επιχειρήσεων

 

Ο Γκεβάρα ήταν απολύτως αντίθετος και διαφοροποιούσε τη θέση του από τις σοβιετικές αναλύσεις της περιόδου εκείνης περί αυτοτέλειας των κρατικών επιχειρήσεων. Υποστήριζε ότι οι εμπορευματικές σχέσεις δεν μπορούν να διέπουν τις σχέσεις ανάμεσα στις κρατικές επιχειρήσεις και, μάλιστα, του ίδιου παραγωγικού τομέα.

 

Θεωρούσε ότι τα υλικά κίνητρα προς τους διευθυντές των επιχειρήσεων που δίνονταν στη Σοβιετική Ένωση και τα άλλα σοσιαλιστικά κράτη της Α. Ευρώπης ήταν παράγοντας διαφθοράς. Οι επιχειρήσεις, ιδίως οι διοικήσεις τους, έτειναν να παρουσιάζουν εικονικά αποτελέσματα προκειμένου να καρπωθούν το συλλογικό κίνητρο.

 

Η καθιέρωση εμπορευματικών σχέσεων ανάμεσα στις κρατικές επιχειρήσεις είχε εμφανιστεί -καταδείκνυε ο Τσε- πρώτα, και μάλιστα πιο ολοκληρωμένα, στη Γιουγκοσλαβία. Το μοντέλο αυτό επεκτάθηκε στη συνέχεια στη Σοβιετική Ένωση, στην Πολωνία, στην Τσεχοσλοβακία, στην Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία και με «ιδιαίτερα χαρακτηριστικά» στη Ρουμανία. Το αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής ήταν, σύμφωνα με τη διορατική ανάλυση του Τσε, ότι το «κράτος, αντικειμενικά, αρχίζει να μετατρέπεται σε ένα κράτος που προστατεύει τις σχέσεις ανάμεσα στους καπιταλιστές».

 

Η άποψη του Γκεβάρα ήταν ότι η πηγή του προβλήματος βρισκόταν στη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) που αναπτύχθηκε κατά τα πρώτα χρόνια οικοδόμησης του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση. Απολυτοποιώντας τις συνθήκες της δεκαετίας του 1960 ο Τσε οδηγήθηκε στο ακραίο συμπέρασμα ότι η ΝΕΠ ήταν συνολικά λαθεμένη επιλογή. Η άποψη αυτή διαψεύδεται βέβαια τόσο από τις θεωρητικές αναλύσεις του Λένιν όσο και από την ώθηση που έδωσε η ΝΕΠ στην κατεστραμένη σοβιετική οικονομία.

 

            Κίνητρα στους εργαζόμενους

 

Σε σχέση, τέλος, με την άνοδο της παραγωγικότητας της εργασίας υποστήριζε ότι αυτή πρέπει να επέλθει μέσω της τεχνολογικής ανάπτυξης. Όσο για τους εργαζόμενους, θεωρούσε ότι “δεν αρνούμαστε την αντικειμενική ανάγκη των υλικών κινήτρων, αλλά ούτε και είμαστε διατεθειμένοι να τα χρησιμοποιήσουμε σαν θεμελιώδη κινητήριο μοχλό”. “Δεν στοχεύουμε στον αποκλεισμό του υλικού κινήτρου”.

 

Πίστευε όμως ότι πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια ώστε μακροπρόθεσμα “το ηθικό κίνητρο να γίνει ο καθοριστικός παράγοντας... Προτείνουμε να εφαρμοστεί μια μικτή φόρμουλα”. Κατανοούσε τη συνθετότητα του προβλήματος της συγκρότησης μιας νέας στάσης στην εργασία και επιχειρηματολογούσε μάλιστα ότι, σε περίπτωση που η πρακτική εφαρμογή δείξει πως τα ηθικά κίνητρα αποβούν σε βάρος της παραγωγικότητας, θα έπρεπε να επανέλθουν στην προτεραιότητα των υλικών κινήτρων.

 

 

Περισσότερα για το θέμα στο Δ. Καλτσώνης, Ο Τσε για το κράτος και την επανάσταση, εκδ. Τόπος, 2012, όπου και παραπομπές στα πρωτότυπα κείμενα του Τσε.

 

* δημοσιεύθηκε εφημ. Πριν, 8/10/2017

Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile

Μια νατοϊκή λύση δεν είναι λύση, αλλά υποθήκη για νέα δεινά - Τρίτη, 19 Ιουνίου 2018


Η συμφωνία Τσίπρα – Ζάεφ αποτελεί μια εξαιρετική εξέλιξη για τις ΗΠΑ και την ΕΕ που επέβαλαν λύση στο ονοματολογικό για να ισχυροποιηθεί άμεσα η Νατοϊκή παρουσία στα Βαλκάνια. Ανοίγει πλέον ο δρόμος για τη μαζική ένταξη κρατών της Νότιας Βαλκανικής στον ευρωατλαντικό άξονα, την ασφυκτική πίεση στη Σερβία, την περαιτέρω περικύκλωση της Ρωσίας. Μια Νατοϊκή λύση δεν είναι καλή λύση γιατί το πλαίσιο στο οποίο λειτουργεί είναι εξ ορισμού προβληματικό, αποσταθεροποιητικό, επικίνδυνο.


read more ...

Θερινό σεμινάριο 2018: τέσσερα βιβλία του μαρξισμού - Τρίτη, 12 Ιουνίου 2018

Οι ΗΠΑ παρέχουν στρατιωτική ενίσχυση στο 73% των δικτατορικών καθεστώτων του πλανήτη - Δευτέρα, 11 Ιουνίου 2018



...Σύμφωνα με το σύστημα της οργάνωσης Freedom House για την αξιολόγηση των πολιτικών δικαιωμάτων ανά τον κόσμο, υπάρχουν 49 κράτη στον πλανήτη, τα καθεστώτα των οποίων, με βάση τα στοιχεία του 2015, μπορούν σε γενικές γραμμές να χαρακτηριστούν «δικτατορικά». Σύμφωνα με τα δημοσιονομικά στοιχεία του 2015, του τελευταίου έτους για το οποίο έχουμε μέχρι στιγμής δημοσιευμένα στοιχεία, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των ΗΠΑ παρείχε στρατιωτική στήριξη σε 36 από τα καθεστώτα αυτά, με την ευγενική χορηγία των φόρων που πληρώνετε. Οι ΗΠΑ στηρίζουν αυτή τη στιγμή πάνω από το 73% των δικτατορικών καθεστώτων που υπάρχουν στον κόσμο!...


read more ...

Ο Ανορθόδοξος Πόλεμος επιστρέφει στη Νικαράγουα μετά 30 χρόνια - Κυριακή, 10 Ιουνίου 2018




Αν δεν είχαμε αναφέρει τη λέξη Νικαράγουα, ο αναγνώστης θα μπορούσε να σκεφτεί τη Βενεζουέλα. Δεν θα έκανε λάθος. Θα μπορούσε επίσης να έχει συσχετίσει τέτοια γεγονότα με το Ιράν, τη Λιβύη, την Ουκρανία, που έχουν ζήσει ή ζουν παρόμοιες εμπειρίες.

Γιατί η Νικαράγουα; 
Μπορεί να  υπάρχουν διάφοροι λόγοι, όπως η κατασκευή της μεγάλης δια ωκεάνειας Διώρυγας , έργο για το οποίο δεν ζητήθηκε η συμβουλή ούτε προβλέπεται “βοήθεια” από τις ΗΠΑ. Ακόμα χειρότερα, η Κίνα θα μπορούσε να παίξει αποφασιστικό ρόλο σε αυτό το Υπερ – έργο. 
Επιπλέον, οι στενοί δεσμοί της κυβέρνησης της Νικαράγουα με την Κούβα, τη Βενεζουέλα, τη Ρωσία και την Κίνα, καθώς και η διεθνής της θέση απόρριψης των ηγεμονικών επιδιώξεων των ΗΠΑ , αξιολογείται σαν λόγος με ιδιαίτερη και βαρύνουσα σημασία.

 

 

read more ...

Εκδήλωση του Πολιτιστικού Συλλόγου "Χοσέ Μαρτί" για την μπριγάδα της Πρωτομαγιάς - Τρίτη, 5 Ιουνίου 2018



Ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Χοσέ Μαρτί» σας προσκαλεί στη συζήτηση/αναφορά στην Κούβα του σήμερα με αφορμή τη συμμετοχή στην πρόσφατη διεθνή μπριγάδα της Πρωτομαγιάς


290 φίλες και φίλοι της Κούβας από 32 χώρες μεταξύ των οποίων πέντε από την Ελλάδα συμμετείχαν στην 13η διεθνή μπριγάδα της Πρωτομαγιάς εκφράζοντας την αλληλεγγύη τους προς την κουβανική επανάσταση. Οι μπριγαδίστες θα μας μεταφέρουν την εμπειρία τους από επισκέψεις τους σε εργοστάσια και σε αγροτικούς συνεταιρισμούς, σε σχολείο και πανεπιστήμιο, σε νοσοκομείο, από συζητήσεις με αντιπροσώπους της Εθνοσυνέλευσης Λαϊκής Εξουσίας που έχουν εκλεγεί στις πρόσφατες εκλογές, καθώς και από συναντήσεις με μέλη μαζικών φορέων, όπως την Ομοσπονδία Γυναικών και τις Επιτροπές Υπεράσπισης της Επανάστασης. Στη διάρκεια της διαμονής τους στην Κούβα οι μπριγαδίστες ήρθαν σε άμεση επαφή και συζήτησαν με εργαζόμενους της πόλης και της υπαίθρου της Κούβας για τις κατακτήσεις της σοσιαλιστικής επανάστασης και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν.

 

Θα γίνει προβολή φωτογραφικού υλικού

 

Στη συζήτηση θα συμμετέχουν και μπριγαδίστες που έχουν λάβει μέρος σε παλιότερες αποστολές αλληλεγγύης και εθελοντικής εργασίας στη σοσιαλιστική Κούβα τις οποίες οργανώνει το Κουβανικό Ινστιτούτο για τη Φιλία των Λαών (ICAP).


Η εκδήλωση θα γίνει στον χώρο των εκδόσεων Διεθνές Βήμα, Σόλωνος 142, Πλ. Κάνιγγος, 5ος όροφος (ταράτσα) το Σάββατο 9 Ιούνη, 7:30 μ.μ.


Ανυπότακτο …Βερολίνο - Σάββατο, 2 Ιουνίου 2018


 

...Παίρνω την τύχη στα χέρια μου δεν σημαίνει να κάνω απλά το μεγάλο βήμα για μετανάστευση, ως προσωπική στρατηγική επιβίωσης. Για να γίνει το πάθημα μάθημα, πρέπει να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι μόνο η συλλογική κοινωνική και πολιτική δράση μπορεί να αλλάξει συνολικά και με σχετική σταθερότητα και ασφάλεια τις συνθήκες της ζωής μας. Επίσης, ότι τα προβλήματα από τη μια είναι κοινά ως προς την αιτία τους και στην Ελλάδα και στις χώρες που μεταναστεύουμε, αλλά από την άλλη και με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ ιμπεριαλιστικών κρατών και προτεκτοράτων. Αυτές οι διαφοροποιήσεις, όμως, είναι και πάλι πρώτα πολιτικές και μετά πολιτιστικές.

...ελευθερία δεν είναι η ατομική φυγή από τις κοινωνικές πιέσεις (οικονομικές της επιβίωσης, οικογενειακές, πολιτιστικές κοκ) μιας κοινωνικής κρίσης τόσο μεγάλης όσο αυτής που ζει η Ελλάδα τα τελευταία 10 χρόνια, αλλά η ενεργή και συνειδητοποιημένη δράση ενάντια στην κρίση αυτή, κάτι που μπορεί να γίνει μόνο συλλογικά, είτε ζούμε στην Ελλάδα, είτε στη Γερμανία…


read more ...