Μια αποτίμηση της σαραντάχρονης πορείας του ΠΑΣΟΚ

Δημοσιεύθηκε: 3/9/2018

του Βασίλη Λιόση

Με αφορμή την 3η Σεπτέμβρη, ημέρα που έχει ταυτιστεί με την ιδρυτική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ, δημοσιεύουμε ένα κείμενο που αφορά την πορεία του ΠΑΣΟΚ και αποτελεί κεφάλαιο από το βιβλίο του Βασίλη Λιόση, με τίτλο Ζητήματα τακτικής και στρατηγικής, εκδ. ΚΨΜ.

Είναι εξαιρετικά δύσκολη ώς και αδύνατη μια αποτίμηση της σαραντάχρονης πορείας του ΠΑΣΟΚ σε ένα κείμενο, οπότε μόνο μερικές σκέψεις θα καταθέσουμε στις παρακάτω γραμμές. Θεωρούμε πως κρίνοντας το ΠΑΣΟΚ από την ημέρα γέννησής του ώς και σήμερα, διακρίνονται δυο στάδια: το πρώτο αφορά στο ΠΑΣΟΚ από το 1974 ώς και το 1981, οπότε και κατέκτησε την κυβερνητική εξουσία, ενώ το δεύτερο αφορά στην όλη μετέπειτα πορεία του.

 


ΙΓ1. Το πρώτο στάδιο: Το ΠΑΣΟΚ πριν το 1981


Το ΠΑΣΟΚ, έχοντας ως βάση τις πολιτικές δυνάμεις του Κέντρου αλλά και μέρος της ΕΔΑ, ιδρύεται το 1974 με την «περίφημη» Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη. Βασικά της χαρακτηριστικά αποτελούν: (α) οι συνεχείς αναφορές στο έθνος και στην πατρίδα, (β) οι έντονες υπομνήσεις για την εξαρτημένη Ελλάδα και οι αντιιμπεριαλιστικές αναλύσεις, (γ) τα ριζοσπαστικά αιτήματα όπως αυτό για αποχώρηση από το ΝΑΤΟ, (δ) η εξαγγελία αιτημάτων σοσιαλιστικής κατεύθυνσης (κατάργηση ιδιωτικής εκπαίδευσης, κοινωνικοποίηση τραπεζών και βασικών μονάδων παραγωγής, ένταξη των αγροτικών επιχειρήσεων σε συνεταιρισμούς, κοινωνικοποίηση της υγείας) και (ε) η προβολή του κομμουνιστικού αιτήματος για κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.[1]


         Η διακήρυξη δεν συμπεριελάμβανε μια σοβαρή ανάλυση του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού. Επίσης, είχε κάμποσα κενά και λάθη στην ανάλυσή της για το ζήτημα της οικονομικής και πολιτικής εξάρτησης της Ελλάδας. Παράλληλα, απουσίαζε μια θεώρηση του ρόλου των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων στην Ελλάδα, ενώ όσον αφορά στον κοινωνικό μετασχηματισμό δεν πρότεινε την κοινωνική επανάσταση.


         Το ΠΑΣΟΚ συχνά πυκνά διατεινόταν πως αποτελούσε τη συνέχεια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ενώ τα γραφεία των τοπικών οργανώσεών του κοσμούσαν πορτραίτα του Μαρξ, του Ένγκελς και του Βελουχιώτη.


         Στις 26 Σεπτεμβρίου του 1975 δημοσιεύεται ένα άρθρο του Ανδρέα Παπανδρέου στην εφημερίδα Εξόρμηση (κομματικό όργανο του ΠΑΣΟΚ) με τίτλο «Ο Μαρξ, ο Λένιν και η δικτατορία του προλεταριάτου» στο οποίο αποσαφηνίζεται ότι το ΠΑΣΟΚ είναι μαρξιστικό κίνημα, αλλά δεν αποδέχεται τον λενινισμό.[2]


Ωστόσο, τα παραπάνω δεν αρκούν για να δοθεί εκείνος ή ο άλλος πολιτικός χαρακτηρισμός του ΠΑΣΟΚ της πρώτης περιόδου. Για μια ορθή σχετική τυπολογία απαιτούνται τρεις κατά βάση παράμετροι: (α) ιδεολογία και πρόγραμμα, (β) ταξική σύνθεση μελών και ψηφοφόρων, (γ) σύνδεση θεωρίας και πράξης.


         Περνώντας στο ζήτημα της ταξικής σύνθεσης, μπορούμε να πούμε πως το ΠΑΣΟΚ είχε σοβαρή επιρροή τόσο στα μεσαία στρώματα όσο και στην εργατική τάξη. Ωστόσο, δεν θα ήταν σωστό να μας διαφύγει και η αξιοπρόσεκτη επιρροή του στην αστική τάξη. Με βάση σχετικά στοιχεία το 1980, το ΠΑΣΟΚ είχε την ταξική σύνθεση στις οργανώσεις του, που φαίνεται στον Πίνακα 13:

 

Πίνακας 13: Ταξική σύνθεση μελών του ΠΑΣΟΚ

Αγρότες

28,2%

Μισθωτοί

38,6%

Επιστήμονες

10,47%

Επαγγελματοβιοτέχνες-εργοδότες

16,8%

Σπουδαστές

3,83%

Συνταξιούχοι

0,4%

Πηγή: Νίκος Κοτζιάς, Ο «Τρίτος Δρόμος» του ΠΑΣΟΚ, κριτική με βάση τη μαρξιστική-λενινιστική ανάλυση της ελληνικής πραγματικότητας (πέμπτη έκδοση), εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1985, σ. 115).

 

Στις βουλευτικές εκλογές του 1981 η κοινωνική σύνθεση των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ φαίνεται ενδεικτικά από τον Πίνακα 14:

 

Πίνακας 14: Κοινωνική σύνθεση ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ (Βουλευτικές 1981)

ΑΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΑΣΤΙΑ

Κολωνάκι

31,2%

Ψυχικό

30,3%

Κηφισιά

41,9%

Παλαιό Φάληρο

46,7%

ΜΙΚΡΟΑΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΑΣΤΙΑ

Αργυρούπολη

56,6%

Ηλιούπολη

51,4%

Ζωγράφου

47,6%

Καλλιθέα

48,3%

ΛΑΪΚΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΤΙΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΑΣΤΙΑ

Αγία Βαρβάρα

51,1%

Αιγάλεω

52,7%

Περιστέρι

50,9%

Νίκαια

48,3%

Πηγή: Ηλίας Νικολακόπουλος, Η εκλογική επιρροή των πολιτικών δυνάμεων, στο: Εκλογές και κόμματα στη δεκαετία του ’80, εξελίξεις και προοπτικές του πολιτικού συστήματος, εκδ. Θεμέλιο, 1990, σ. 222.

 

          Όσον αφορά στο κίνημα (πράξη) το ΠΑΣΟΚ όχι μόνο δεν στέκεται αδιάφορο απέναντί του, αλλά συγκροτεί παντού οργανώσεις, παρεμβαίνει στο φοιτητικό, εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα, έχοντας σημαντική επιρροή. Παράλληλα, παίρνει αποστάσεις από το ΚΚΕ που επιχειρεί μια ενιαιομετωπική τακτική.


         Έχοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, θεωρούμε πως το ΠΑΣΟΚ μέχρι και το 1981 δεν κατατάσσεται στην τυπική μεταπολεμική ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία. Ο χαρακτηρισμός του ως ιδιότυπου σοσιαλρεφορμιστικού κόμματος[3] ήταν σε γενικές γραμμές σωστός, όχι όμως και για μετά την 1981 περίοδο.


         Η εκλογική εξέλιξη σε αυτό το πρώτο στάδιο της πορείας του ΠΑΣΟΚ που εξετάζουμε, υπήρξε αναμφισβήτητα εντυπωσιακή, όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 15:

 

 

Πίνακας 15: Εκλογικά ποσοστά ΠΑΣΟΚ (Βουλευτικές εκλογές 1974, 1977 και 1981)

Χρονολογία εκλογών

Ποσοστό

1974

13,58%

1977

25,34%

1981

48,06%

Πηγή: Κώστας Διγκαβές, Οι εκλογές στην Ελλάδα, 1844-1985, εκδ. Μαλλιάρη-Παιδεία, 1986.

 

         Ποιοι ήταν οι παράγοντες που ένα κόμμα είχε μια τόσο εντυπωσιακή εκλογική πορεία; Πώς ενώ ήταν πρωτοεμφανιζόμενο κατάφερε να αποσπάσει το καθόλου ευκαταφρόνητο 13,58% και πώς μέσα σε μόλις επτά χρόνια κατόρθωσε να φτάσει σχεδόν στο 50% του εκλογικού σώματος; Μερικοί από τους παράγοντες αυτούς είναι νομίζουμε οι παρακάτω (χωρίς αξιολογική σειρά):


(α) Η έντονη δίψα του ελληνικού λαού για δημοκρατικές ελευθερίες, απόρροια της χουντικής επταετίας. Το ΠΑΣΟΚ μπόρεσε σε επίπεδο συνθημάτων και πολιτικού λόγου να εκφράσει αυτήν ακριβώς τη δίψα.


(β) Το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε επίσης να εκφράσει σε μεγάλο βαθμό και τα αντιαμερικανικά, πατριωτικά και αντιιμπεριαλιστικά αισθήματα του ελληνικού λαού που πήγαζαν από τη συνεχή παρέμβαση του αμερικανικού παράγοντα στην ελληνική πραγματικότητα (στήριξη στη χούντα, κυπριακό, βάσεις κ.λπ.). Ας μην ξεχνάμε βεβαίως ότι το ΠΑΣΟΚ έκλεψε πολλά από τα συνθήματα του ΚΚΕ για το ΝΑΤΟ, τους Αμερικανούς, την ΕΟΚ και τα μονοπώλια, δημιουργώντας αυταπάτες σε έναν κόσμο που είχε πολιτικούς δεσμούς με το ΚΚΕ.


(γ) Με δεδομένο ότι προηγήθηκε η αποτυχία του κεντρώου πειράματος το ’64-’66, ότι το ΚΚΕ προερχόταν από τη διάσπαση του 1968 καθώς και το γεγονός ότι η παρανομία τού είχε στοιχίσει οργανωτικά και είχε περιορίσει τη δυνατότητα παρέμβασής του, η αντιλαϊκή πολιτική από το 1974 ώς το 1981 της Νέας Δημοκρατίας που φάνηκε ανίκανη να ολοκληρώσει ορισμένους αστικούς εκσυγχρονισμούς, όλα αυτά οδήγησαν πλατιά λαϊκά στρώματα να δουν το ΠΑΣΟΚ ως μια άμεση πολιτική λύση.


(δ) Η κινηματική δράση του ΠΑΣΟΚ είναι ακόμη ένας παράγοντας της εκλογικής του ανέλιξης. Σε μια εποχή που το κίνημα ήταν πολύ μαζικότερο, πιο δυναμικό και ιδεολογικοποιημένο, η κινηματική παρέμβαση έπαιξε κι αυτή τον ρόλο της.


(ε) Υπάρχει ακόμη ένας παράγοντας που θα τον χαρακτηρίζαμε ως δίκοπο μαχαίρι για την επιβίωση ενός κόμματος, με την έννοια ότι μπορεί αρχικά να δώσει μια πλατύτητα η οποία όμως στη συνέχεια λειτουργεί ως ωρολογιακή βόμβα. Αναφερόμαστε στην ιδεολογική και ταξική πολυσυλλεκτικότητα του ΠΑΣΟΚ. Εξαιτίας αυτής της πολυσυλλεκτικότητας το ΠΑΣΟΚ σε πρώτη φάση κατάφερε να συσπειρώσει ΕΑΜογενείς δυνάμεις, τις δυνάμεις του παλιού Κέντρου, εργαζόμενους με δημοκρατική ευαισθησία, ακόμη και τροτσκιστές.


(στ) Η προσωπικότητα του ηγέτη του ΠΑΣΟΚ είναι ένας παράγοντας που δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ένας πολιτικός με σοβαρή ιδεολογική και πολιτική συγκρότηση, σχετικά χαρισματικός στο μπαλκόνι και στην επικοινωνία με το πλήθος (αν και υπερτιμημένος),  αλλά και γκουρού του καιροσκοπισμού.

 


ΙΓ2. Τα πρώτα σημάδια μετάλλαξης


Στο πρώτο στάδιο που περιγράψαμε το ΠΑΣΟΚ δεν είχε μόνο θεωρητικές ανεπάρκειες και αντιφάσεις και δεν πρέσβευε απλώς ένα είδος μικροαστικού και ουτοπικού σοσιαλισμού. Υπήρξαν στιγμές κατά τις οποίες διαφάνηκε η μετέπειτα πορεία του ως ενός κόμματος αστικού και ως του ενός πόλου του κλασικού μεταπολιτευτικού αστικού δικομματικού συστήματος στην Ελλάδα. Το πρώτο ηχηρό καμπανάκι ακούγεται τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυσή του. Το Φεβρουάριο του 1978 πραγματοποιείται η 2η Σύνοδος της ΚΕ κατά την οποία αποφασίζεται η στρατηγική της Εθνικής Λαϊκής Ενότητας (ΕΛΕ). Σύμφωνα με την ΕΛΕ ήταν αναγκαία μια «[…] συμμαχία των τάξεων και των στρωμάτων που το σύστημα της εξάρτησης και της στρεβλής οικονομικής ανάπτυξης καταπίεζε, εκμεταλλευόταν και περιθωριοποιούσε […]».[4]Σκοπός αυτής της συμμαχίας ήταν ο αντιιμπεριαλιστικός, αντιεξαρτησιακός και εθνικοαμυντικός αγώνας για την ολοκλήρωση της εθνικής ανεξαρτησίας.[5] Έτσι, ο στόχος μιας βαθιάς κοινωνικής αλλαγής (σοσιαλισμός) αρχίζει να εγκαταλείπεται ή, στην καλύτερη περίπτωση, η πάλη για εθνική ανεξαρτησία δεν συνδέεται με τον στόχο της κοινωνικής αλλαγής. Επίσης, θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι μέσα στις κοινωνικές δυνάμεις που καλούνταν να συμμαχήσουν ανήκαν και τμήματα της ελληνικής αστικής τάξης που αποσκοπούσαν στη μερική ή ολική ανεξαρτητοποίησή τους από τα ιμπεριαλιστικά κέντρα.


         Το δεύτερο καμπανάκι ήχησε με τη Διακήρυξη Κυβερνητικής Πολιτικής ή, όπως είναι πιο γνωστό, το Συμβόλαιο με το λαό. Επρόκειτο για το κυβερνητικό πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ που κατατέθηκε το 1981, πριν τη διεξαγωγή των εκλογών εκείνου του έτους. Το Συμβόλαιο, αν και διατηρεί ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά και επαναστατική φρασεολογία, φαίνεται να στρογγυλεύει τις γωνίες: το πρόγραμμα δεν θέτει ζήτημα εξόδου από την ΕΟΚ ρητά, αλλά υπόσχεται τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος[6] (που ουδέποτε διεξήχθη στα χρόνια διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ). Με πολύ γενικό τρόπο το Συμβόλαιο γράφει: «Η αυτοδύναμη ανάπτυξη προϋποθέτει απαλλαγή της οικονομίας μας από την καθοδήγηση ξένων κέντρων αποφάσεων»[7]. Ζήτημα εξόδου από το ΝΑΤΟ δεν τίθεται με άμεσο τρόπο παρά τις καταγγελτικές κορώνες, αλλά κάπως διπλωματικά και με αντικομμουνιστική ένδυση: «Βασικός, στρατηγικός προσανατολισμός μας είναι η διάλυση και των δυο ψυχροπολεμικών μπλοκ: του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Σ’ αυτή μας τη στρατηγική εντάσσουμε και την αποχώρηση της χώρας μας από την ατλαντική συμμαχία».[8]


         Την ίδια χρονιά ο Ανδρέας Παπανδρέου δηλώνει με αποκαλυπτικό τρόπο: «Στη σκέψη μας, στον προγραμματισμό μας μέσα στο ΠΑΣΟΚ λαμβάνουμε υπόψη την παρουσία και το συσχετισμό δυνάμεων όταν γίνουμε εξουσία. Το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, είναι αυτό που έχω πει μ’ ένα παράδειγμα. Ξεκινάς ένα ταξίδι, για τη Μάλτα ας πούμε. Βάζεις πλώρη προς τα εκεί, εννοώ τους προγραμματικούς μας στόχους. Βρίσκεις όμως μποφόρ στο δρόμο που δεν το περίμενες, βρίσκεις θαλασσοταραχή, αναγκάζεσαι να κόψεις ταχύτητα, να λοξοδρομήσεις για να μην πηγαίνεις κόντρα στο κλίμα. […] Εμείς δεν υποσχόμαστε επίγειους παραδείσους».[9]


         Τα καμπανάκια που σήμαναν όμως δεν ήταν τίποτα μπροστά στον ήχο της καμπάνας που ακούστηκαν από το 1981 κι έπειτα. Μόνο που δεν επρόκειτο για προειδοποιητικό καμπάνισμα αλλά για τον εκκωφαντικό ήχο μιας συντηρητικής πολιτικής που πολλές φορές υπερκέρασε την πολιτική της «επάρατης δεξιάς».

 


ΙΓ3. Το δεύτερο στάδιο: Το ΠΑΣΟΚ ως κυβέρνηση


Πρώτη φάση (η πρώτη κυβερνητική θητεία κατά την οποία εγκαταλείπονται σταδιακά τα όποια ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά)


Παρά το γεγονός ότι στις 26 Μαρτίου του 1982 στην 9η Σύνοδο της ΚΕ διατυπώνεται η θέση περί διαφοράς μεταξύ κυβέρνησης και κόμματος, στη συνέχεια ακολουθείται η ακριβώς αντίθετη πορεία. Πλήθος μελών και στελεχών του ΠΑΣΟΚ επανδρώνουν τον κρατικό μηχανισμό. Είναι γνωστό πως, αν δεν ήσουν ενταγμένος σε κλαδική του ΠΑΣΟΚ, δύσκολα διοριζόσουν σε θέση του Δημοσίου. Αυτό βέβαια δεν δικαιώνει τις σημερινές υστερικές φωνές περί υπερδιόγκωσης του δημόσιου τομέα. Άλλωστε, με επίσημα στοιχεία του Eurostat κανένας υπερδιογκωμένος δημόσιος τομέας στην Ελλάδα δεν υφίσταται. Το πρόβλημα εντοπίζεται στην πελατειακή σχέση που καλλιεργήθηκε, που σε μεγάλο βαθμό ερμηνεύει τη μετέπειτα εκλογική αντοχή του ΠΑΣΟΚ, παρά τις κατάφωρες και εξόφθαλμες παραβιάσεις των αρχικών διακηρύξεων. Χιλιάδες κόσμου αλλοτριώθηκαν συνειδησιακά όχι γιατί μπήκαν στο δημόσιο, αλλά γιατί μπήκαν με συγκεκριμένο τρόπο και γιατί εξαρτούσαν την παραμονή τους σε αυτό από το ποιο κόμμα θα βρίσκεται στην κυβέρνηση.


         Οι αντιΕΟΚικές κορώνες πάνε περίπατο και ένα από τα πρώτα θύματα της παραμονής στην ΕΟΚ είναι ο αγροτικός πληθυσμός. Επικρατεί αποεπενδυτικό κλίμα και οι ρυθμοί ανάπτυξης είναι χαμηλοί και μη συγκρίσιμοι με άλλες χώρες της ΕΟΚ. Το ισοζύγιο των αγροτικών προϊόντων βαίνει μειούμενο και μετατρέπεται σε αρνητικό από θετικό που ήταν.


         Όσον αφορά στο έλλειμμα του δημοσίου από 5,7% ως ποσοστό του ΑΕΠ, που είναι το 1980, φτάνει το 17,3% το 1985. Στη φορολόγηση η πολιτική του ΠΑΣΟΚ υπήρξε απόλυτα ταξική προς όφελος των πιο εύπορων στρωμάτων. Συγκεκριμένα, την περίοδο 1980-1985 η φορολογία μειώθηκε από 5,5% σε 4,4% για τους εισοδηματίες, από 29,8% σε 20,6% για τους εμπόρους-βιομήχανους, από 12,4% σε 8,7% για τους ελεύθερους επαγγελματίες. Για τους μισθωτούς η αύξηση ήταν από 38,8% σε 48,2% και για τους συνταξιούχους από 13,3% σε 17,7%.


         Στο εισόδημα των εργαζομένων υπήρξε μια οριακή αύξηση της τάξης του 1,1% για την περίοδο 1982-1985, αλλά με το επίπεδο του διαθέσιμου εισοδήματος να βρίσκεται σε χαμηλότερο επίπεδο από το αντίστοιχο του 1978.


         Από την άλλη, το ΠΑΣΟΚ θεσμοθέτησε την αυτόματη τιμαριθμική προσαρμογή (ΑΤΑ), οι κοινωνικές δαπάνες αυξήθηκαν, θεσπίστηκε ο νόμος 1264/82 που αποκαθιστούσε στο συνδικαλιστικό κίνημα μια στοιχειώδη δημοκρατική λειτουργία, καθιερώθηκε το 40ωρο και η άδεια των τεσσάρων εβδομάδων, αναγνωρίστηκε η Εθνική Αντίσταση, συνταξιοδοτήθηκαν οι αγωνιστές της και επαναπατρίστηκαν οι πολιτικοί πρόσφυγες, ενώ σε πολλά χωριά άρχισε να φτάνει το ρεύμα και το νερό.


         Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε πως αυτή την περίοδο διαμορφώνεται από την εφημερίδα Αυριανή των Κουρήδων και μια συγκεκριμένη πολιτική κουλτούρα με φασίζοντα χαρακτηριστικά. Η εν λόγω εφημερίδα υποστηρίζει το ΠΑΣΟΚ με κατασκευασμένα ψέματα και δημιουργεί μια σχολή κιτρινισμού.[10]


         Έτσι, σε αυτή την πρώτη περίοδο της κυβερνητικής του θητείας το ΠΑΣΟΚ: (α) απεμπολεί τις πιο ριζοσπαστικές διακηρύξεις του, (β) αποκαθιστά ορισμένες αστικοδημοκρατικές ελευθερίες, (γ) εφαρμόζει σε συγκεκριμένους τομείς μια σχεδόν κλασική σοσιαλδημοκρατική πολιτική όπως αυτή που εφαρμόστηκε σε σειρά ευρωπαϊκών χωρών μεταπολεμικά, (δ) στο επίπεδο της οικονομίας δεν συγκρούεται με το κεφάλαιο, αντιθέτως το ευνοεί.


         Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την περίοδο 1981-1985 ως την πρώτη φάση του δεύτερου σταδίου. Είναι η φάση που δεν εφαρμόζεται η πιο σκληρή αντιλαϊκή πολιτική αλλά η πολιτική του λεγόμενου κράτους πρόνοιας, αλλά, από την άλλη, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το ΠΑΣΟΚ είχε απεμπολήσει μια για πάντα το αίτημα της κοινωνικής αλλαγής. Η επόμενη περίοδος, η περίοδος 1985-1989, θα λέγαμε ότι αποτελεί τη δεύτερη φάση.

 


Δεύτερη φάση (η συντηρητική πολιτική γίνεται οργανικό στοιχείο της φυσιογνωμίας του ΠΑΣΟΚ)


Το 1985 το ΠΑΣΟΚ ξανακερδίζει τις εκλογές με 45,82%, ενώ το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς εξαγγέλλεται το διετές σταθεροποιητικό πρόγραμμα, με άλλα λόγια, θεσμοθετείται με επίσημο τρόπο πολιτική λιτότητας. Αυτό προκαλεί σοβαρές κοινωνικές εξελίξεις: ξεσπάει απεργιακό κύμα, η ΠΑΣΚΕ διασπάται και ιδρύεται νέα συνδικαλιστική παράταξη, διαγράφονται στελέχη και ιδρύεται νέο κόμμα από τον διαγραμμένο Αρσένη. Η επιχειρηματολογία για την ανάγκη εφαρμογής του σταθεροποιητικού προγράμματος έχει ως εξής: το έλλειμμα των τρεχουσών συναλλαγών βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα, η παραγωγικότητα των εργαζομένων είναι χαμηλή και οι μισθοί υψηλοί για το συγκεκριμένο επίπεδο παραγωγικότητας, ο δημόσιος τομέας δεν μπορεί να δώσει λύση στο πρόβλημα, ενώ αντίθετα ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα είναι καθοριστικός. Έτσι, απαγορεύονται οι αυξήσεις και υποτιμάται η δραχμή, αναπροσαρμόζεται το ύψος της ΑΤΑ, αυξάνονται οι τιμές των αγροτικών προϊόντων αλλά με μικρότερους ρυθμούς από τον πληθωρισμό και μειώνονται οι προσλήψεις στο δημόσιο. Η όλη επιχειρηματολογία των κυβερνητικών στελεχών (παραγωγικότητα και μισθοί, ρόλος δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) ήταν έωλη και δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένα δώρο στην ελληνική αστική τάξη. Το δώρο αυτό γίνεται ακόμη μεγαλύτερο αφού συνοδεύεται από την εφαρμογή νέων εργασιακών μορφών: μερική απασχόληση, τέταρτη βάρδια, σύνδεση μισθού-παραγωγικότητας, φασόν κ.ά. Φυσικά, δεν πρόκειται για ελληνική πατέντα, αφού η επίθεση αυτή στον κόσμο της εργασίας έχει ξεκινήσει από τη δεκαετία του 1970 σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι η δεκαετία που το προηγούμενο διαχειριστικό παράδειγμα (κεϊνσιανισμός) αλλάζει και περνάμε στο νέο (νεοφιλελευθερισμός). Η αλλαγή επιβάλλεται από το κεφάλαιο για την αποκατάσταση της πτώσης του ποσοστού κέρδους.


         Το 1988 ξεσπά το σκάνδαλο Κοσκωτά που αναδεικνύει ανάγλυφα τη σχέση του ΠΑΣΟΚ με τμήματα της άρχουσας τάξης που χαρακτηρίστηκαν ως «νέα τζάκια». Τα νέα αυτά τμήματα συνδέονται με τον Τύπο, τις τράπεζες, τα ποδοσφαιρικά σωματεία, την ηλεκτρονική τεχνολογία. Η σύνδεση του ΠΑΣΟΚ με την αστική τάξη είναι πλέον βαθιά και οργανική.[11]


         Τον Ιούνιο του 1989 διεξάγονται εκλογές με το ΠΑΣΟΚ να λαμβάνει το 39,15% και να βγαίνει δεύτερο, χωρίς η ΝΔ να κερδίζει την αυτοδυναμία. Το Νοέμβριο του 1989 γίνονται νέες εκλογές με το ΠΑΣΟΚ να λαμβάνει το 40,67% και να ξαναχάνει από τη ΝΔ. Τον Απρίλιο του 1990 στις νέες εκλογές το ΠΑΣΟΚ πέφτει στο 38,61% και η ΝΔ με 46,89% κερδίζει την πολυπόθητη αυτοδυναμία με τη στήριξη ενός βουλευτή της ΔΗΑΝΑ. Τον Οκτώβριο του 1993 το ΠΑΣΟΚ κερδίζει με 46,88% και επιστρέφει στην κυβερνητική εξουσία. Έτσι, εγκαινιάζεται η τρίτη φάση του δεύτερου σταδίου.

 


Τρίτη φάση (η περίοδος του εκσυγχρονισμού: η ολοκληρωτική υιοθέτηση των νεοφιλελευθέρων δογμάτων)


Σε αυτή τη φάση ο Ανδρέας Παπανδρέου θέτει ως στόχο την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ, ενώ παράλληλα το μπλοκ των εκσυγχρονιστών κάνει την εμφάνισή του όλο και πιο συγκροτημένα. Το ρεύμα αυτό διεκδικούσε την πιο βαθιά συντηρητικοποίηση του ΠΑΣΟΚ και εργαζόταν για λογαριασμό της αστικής τάξης και του ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού. Εν τω μεταξύ, το 1996 ο Ανδρέας Παπανδρέου πεθαίνει και την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ αναλαμβάνει ο Κώστας Σημίτης. Κύρια χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου είναι: (α) η μονιμοποίηση της λιτότητας, (β) οι ιδιωτικοποιήσεις, (γ) η συνέχιση της εφαρμογής από τη δεύτερη φάση των νέων ευέλικτων μορφών εργασίας, (δ) η επιδότηση των επιχειρήσεων κι όχι της ανεργίας για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, (ε) η μείωση των ασφαλιστικών παροχών, η περικοπή των συντάξεων, ο περιορισμός των δαπανών για την υγεία και η κεφαλαιοποίηση των αποθεματικών των ταμείων, (στ) η παραπέρα ιδιωτικοποίηση της παιδείας με διάφορες μορφές[12] και ζ) η υποτέλεια της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στον ιμπεριαλισμό.


         Για αυτήν την περίοδο μερικά από τα πιο συγκλονιστικά γεγονότα ήταν το επεισόδιο των Ιμίων και τα ευχαριστήρια του Σημίτη στους Αμερικανούς, η παράδοση του Οτσαλάν (A. Öcalan) στους Τούρκους το 1999 από την ελληνική κυβέρνηση, οι μεγάλες κινητοποιήσεις για το ασφαλιστικό και οι κινητοποιήσεις των αγροτών το 1997 κατά τις οποίες η αστυνομία με κυβερνητική εντολή ξεφουσκώνει τα λάστιχα των τρακτέρ που βρίσκονταν στα μπλόκα, σκίζοντάς τα.


Το 2000 διεξάγονται νέες εκλογές και το ΠΑΣΟΚ κερδίζει οριακά τη ΝΔ με 43,79%. Λίγο πριν και λίγο μετά τις εκλογές αυτές, διεξάγονται δυο συνέδρια του ΠΑΣΟΚ στα οποία γίνεται εκτεταμένη νοθεία με ανύπαρκτα μέλη. Η αντιλαϊκή πολιτική των φάσεων που περιγράψαμε συνεχίζεται αδιαλείπτως: ιδιωτικοποιούνται μεγάλες δημόσιες επιχειρήσεις όπως ο ΟΤΕ, τα ΕΛΠΕ, το χρηματιστήριο γίνεται ένα από τα επίκεντρα της οικονομίας, εξασφαλίζοντας την πρωταρχική συσσώρευση για νέες επιχειρήσεις, αλλά τελικά εξαφανίζει τα χρήματα χιλιάδων μικροκαταθετών, γίνεται κατασπατάληση χρήματος στους Ολυμπιακούς. Συγχρόνως, η κοινωνική και εκλογική βάση του ΠΑΣΟΚ αλλοιώνεται σοβαρά. Για παράδειγμα, σε σχετική ανάλυση του 2000 η εκλογική βάση του ΠΑΣΟΚ τοποθετείται σε ένα ποσοστό 80% στο μεσαίο χώρο και μόλις σε ποσοστό 18% στην Αριστερά. Είναι πλέον φανερό ότι η συντηρητική πολιτική του ΠΑΣΟΚ έχει επηρεάσει σοβαρά και τον ιδεολογικό προσδιορισμό της κοινωνικής του βάσης.[13]

 


Τέταρτη φάση (τελική;)


Το 2004 ο Σημίτης παραιτείται και αναλαμβάνει την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ ο Γιώργος Παπανδρέου. Στις εκλογές του 2004 το ΠΑΣΟΚ ηττάται με 40,6%, ενώ το 2007 ηττάται για δεύτερη συνεχόμενη φορά λαμβάνοντας το 38,1% των ψήφων. Όμως, στο εσωκομματικό πεδίο ο Γιώργος Παπανδρέου κερδίζει τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Στις εκλογές του 2009 και με το σύνθημα «λεφτά υπάρχουν» το ΠΑΣΟΚ κερδίζει τις εκλογές με 43,92%. Ο Γιώργος Παπανδρέου εξαγγέλλει από το ειδυλλιακό τοπίο του Καστελόριζου την είσοδο του ΔΝΤ στην Ελλάδα και από εκεί κι έπειτα η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή. Το ΠΑΣΟΚ συγκυβερνά με τη ΝΔ, φέροντας τεράστια ευθύνη για την πιο αντιλαϊκή πολιτική που γνώρισε ο ελληνικός λαός μεταπολιτευτικά: η Ελλάδα προσδέθηκε ακόμη πιο στενά στο άρμα της εξάρτησης, η ανεργία και πτώση του ΑΕΠ μπορούν να συγκριθούν με αντίστοιχα νούμερα σε περίοδο πολέμου, το χρέος εκτοξεύθηκε σε δυσθεώρητα ύψη, νέο ρεύμα μετανάστευσης ξεκίνησε, οι νεοναζί απέκτησαν ισχυρή επιρροή. Το ΠΑΣΟΚ εκλογικά κατέρρευσε. Στις εκλογές του Μαΐου του 2012 έλαβε το 13,18%, ενώ τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς έπεσε κι άλλο λαμβάνοντας το 12,28%. Στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2015 σημείωσε το χαμηλότερο ποσοστό του λαμβάνοντας το 4,68% και τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς σημείωσε μικρή άνοδο λαμβάνοντας το 6,28% Να σημειωθεί πως στο δημοψήφισμα του ΝΑΙ και ΟΧΙ υποστήριξε το ΟΧΙ, το οποίο ηττήθηκε κατά κράτος.


         Το ΠΑΣΟΚ, για να υπερβεί τη μάλλον μη αναστρέψιμη κρίση του αλλά και προκειμένου να δοθούν λύσεις στο αστικό πολιτικό σύστημα, επιχειρεί την αναδιάταξη των πολιτικών δυνάμεων και την ανασύσταση ενός νέου κεντροαριστερού σχήματος, συγκροτώντας την Ελιά-Δημοκρατική Παράταξη και αργότερα τη Δημοκρατική Συμπαράταξη. Παράλληλα, αργά ή γρήγορα, εύκολα ή δύσκολα, με εκείνον ή τον άλλον τρόπο, θα επιχειρηθούν συγκλίσεις και με άλλες πολιτικές δυνάμεις: ΔΗΜΑΡ, Ποτάμι, μέρος του ΣΥΡΙΖΑ ίσως βρεθούν για να συγκροτήσουν νέες πολιτικές συμμαχίες και νέα πολιτικά σχήματα.

 


ΙΓ4. ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ


Έχει γίνει μεγάλη συζήτηση για την τακτική που ακολούθησε το ΚΚΕ απέναντι στο ΠΑΣΟΚ και ιδιαίτερα στο συνδικαλιστικό κίνημα. Ας δούμε με ποιο τρόπο τοποθετήθηκε το ΚΚΕ σχετικά με το ΠΑΣΟΚ στο 10ο Συνέδριό του το 1978: «Το κόμμα του ΠΑΣΟΚ, και βασικά ο ηγετικός του πυρήνας, προέρχεται από την παλαιά Ένωση Κέντρου. Περιλαβαίνει επίσης έναν αριθμό στελεχών, που προέρχονται από την Εθνική Αντίσταση. Αντανακλά την αγανάκτηση και τους πόθους κυρίως των μεσαίων στρωμάτων της πόλης και αγροτών, που συνθλίβονται από τα μονοπώλια και τον ιμπεριαλισμό και αναζητούν ριζοσπαστικές λύσεις, και κατά ένα ασαφή τρόπο, τον σοσιαλισμό. Πλαισιώνεται από σημαντικό αριθμό διανοούμενων, επιστημόνων και τεχνικών. Προβάλλει με αντιαμερικανικά και αντιιμπεριαλιστικά συνθήματα. Έχει ταχτεί ενάντια στο ΝΑΤΟ και τις στρατιωτικές βάσεις, καθώς και ενάντια στην ένταξη της χώρας στην Κοινή Αγορά. Διακηρύσσει σα στόχους την ανάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας, τη λαϊκή κυριαρχία. Διεκδικεί τη θέση του αποκλειστικού πολιτικού φορέα της αλλαγής με τελικό σκοπό, όπως διακηρύσσει, το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.


         »Το ΠΑΣΟΚ προβάλλει ένα “σοσιαλισμό” που στηρίζεται τάχα στη μέθοδο ανάλυσης του Μαρξ ενώ απορρίπτει το μαρξισμό. Απορρίπτει τον πρωτοπόρο ρόλο της εργατικής τάξης, που την αντικαθιστά από τη λεγόμενη “συμμαχία των μη προνομιούχων”. Στη θεωρητική του σύλληψη υποκαθιστά την ταξική πάλη με την πάλη γενικώς των “μη προνομιούχων” με τους “προνομιούχους”, και, σε παγκόσμια κλίμακα, με την πάλη των περιφερειακών κοινωνιών και των μητροπολιτικών κέντρων. Στην ουσία πρόκειται για ένα κράμα μικροαστικού σοσιαλισμού, διαποτισμένου και από εθνικιστικές αντιλήψεις.


         »Το ΠΑΣΟΚ αρνήθηκε τόσο προεκλογικά όσο και κατά τις εκλογές τη σύμπραξη των δημοκρατικών δυνάμεων γύρω από ένα πρόγραμμα αλλαγής. Γενικά, με την τάση του για αποκλειστικότητα στην πραγματοποίηση της αλλαγής, με τις εκδηλώσεις ηγεμονισμού και άρνησης της ενότητας στους μαζικούς λαϊκούς αγώνες και στους μαζικούς φορείς, συνδικάτα, συνεταιρισμούς κ.λπ., δημιουργεί ένα μεγάλο εμπόδιο στις ώς τα τώρα προσπάθειες συνασπισμού των δημοκρατικών δυνάμεων και ειδικά του λαϊκού προοδευτικού κινήματος.


         »Συχνά, οι πράξεις και οι συγκεκριμένες κάθε φορά θέσεις του βρίσκονται σε διάσταση με τις γενικές διακηρύξεις του. Το ΠΑΣΟΚ μέσα από τις αντιφάσεις, τις υπαναχωρήσεις και τις ταλαντεύσεις του βρίσκεται σε μια πορεία συνεχούς μεταμόρφωσης. Ωστόσο, το γεγονός ότι το ΠΑΣΟΚ έχει στο παρελθόν υιοθετήσει μια σειρά ενιαιομετωπικές θέσεις, ότι και σήμερα έχει αντιιμπεριαλιστικές θέσεις, τάσσεται υπέρ του εκδημοκρατισμού του κρατικού μηχανισμού, των ενόπλων δυνάμεων κ.α. δείχνει ότι μπορεί, κάτω και από την πίεση των οπαδών και στελεχών του που διαπνέονται πραγματικά από προοδευτικές και σοσιαλιστικές αντιλήψεις, να εγκαταλείψει την ανεδαφική θέση για αυτοδύναμη πορεία προς την αλλαγή και να συνεργαστεί με τις δυνάμεις που τάσσονται υπέρ της προοδευτικής πορείας του τόπου.


         »Το ΚΚΕ, υποβάλλοντας σε εποικοδομητική κριτική τις εσφαλμένες και αντιφατικές θέσεις καθώς και τις υπαναχωρήσεις του ΠΑΣΟΚ, θα είναι έτοιμο να συμπράξει μαζί του στην πάλη για την εθνική ανεξαρτησία, τη δημοκρατία και την κοινωνική πρόοδο».[14]


         Βλέπουμε, λοιπόν, ότι το ΚΚΕ ακολουθεί πολιτική ενιαίου μετώπου, έχοντας ταυτόχρονα απόλυτη επίγνωση του χαρακτήρα του ΠΑΣΟΚ. Το ΚΚΕ εκείνης της εποχής έλαβε σωστά υπόψη του τις ιδεολογικές ορίζουσες του ΠΑΣΟΚ, τα κοινωνικά στρώματα που το στήριξαν κι εν γένει την κοινωνική του επιρροή. Ωστόσο, στο 11ο Συνέδριο του ΚΚΕ, το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται ήδη στην κυβερνητική εξουσία και το ΚΚΕ επαναπροσδιορίζει τη στάση του: «Η πολιτική της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, το οποίο έχει διακηρύξει προεκλογικά ένα πρόγραμμα αλλαγής σε αντιιμπεριαλιστική-αντιμονοπωλιακή κατεύθυνση, περιορίζεται τώρα στο πλαίσιο μιας εκσυγχρονισμένης διαχείρισης του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού και της βελτίωσης των όρων εξάρτησης. Τα ορισμένα δημοκρατικά μέτρα που πήρε, οι μεταρρυθμίσεις και οι εκσυγχρονισμοί που προωθεί, καθώς και κάποιες διαφοροποιήσεις της στην εξωτερική πολιτική δεν βγαίνουν έξω από το πλαίσιο αυτό.


         »Ουσιαστικά, η πολιτική της κυβέρνησης δεν προχωρεί στην εκπλήρωση των προεκλογικών διακηρύξεων του ΠΑΣΟΚ, ακόμη και των προγραμματικών της εξαγγελιών. Δεν προχωρεί σε μέτρα κατάργησης της ασυδοσίας των μονοπωλίων και σε ουσιαστικά βήματα απαλλαγής της χώρας μας από την ιμπεριαλιστική εξάρτηση. […] Το ΠΑΣΟΚ, που έχει σαν κύρια κοινωνική του βάση ριζοσπαστικοποιημένα ενδιάμεσα στρώματα (αγροτιά, επαγγελματοβιοτέχνες, επιστήμονες κ.λπ.), με τις αντιφάσεις τους, και που έχει κυρίαρχα στη φυσιογνωμία του τα χαρακτηριστικά ενός κόμματος του “μικροαστικού σοσιαλισμού”, αναζητά στην πορεία, ιδιαίτερα μετά την άνοδό του στην κυβέρνηση, συγκαταθέσεις, ή τουλάχιστον ανοχή για την πολιτική του, και σε τμήματα της μεγαλοαστικής τάξης. […]


         »Στην πορεία από το 10ο Συνέδριο, εντάθηκε ο ηγεμονισμός του ΠΑΣΟΚ, ιδιαίτερα με την προβολή του συνθήματος για “εθνική λαϊκή ενότητα”, που παραγνώριζε την ύπαρξη των άλλων προοδευτικών δυνάμεων και την ανάγκη της συνεργασίας μαζί τους και διακήρυσσε ότι η ενότητα του λαού πρέπει να πραγματοποιείται αποκλειστικά στους κόλπους του ΠΑΣΟΚ. Το ΠΑΣΟΚ, αν και στις διακηρύξεις διαχωρίζει τον εαυτό του από τη σοσιαλδημοκρατία, ακολουθεί πολιτική μεταρρυθμίσεων στο πλαίσιο του συστήματος, πράγμα που αποτελεί γνώρισμα της σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής, και διαμορφώνεται, όχι χωρίς αντιφάσεις, προς την κατεύθυνση ενός ιδιότυπου ρεφορμισμού, που συνδέεται με τις ιδιομορφίες της συγκεκριμένης πραγματικότητας της χώρας μας, καθώς και με τις ιδιομορφίες της προέλευσης και της σύνθεσης των δυνάμεών του.


         »Το ΚΚΕ υπογραμμίζει ότι, στη σημερινή περίπλοκη κατάστασης, με την αγωνιστική παρέμβαση του μαζικού λαϊκού κινήματος και την αντιμετώπιση ρεφορμιστικών τάσεων σε αυτό, μπορεί να προωθούνται στους επιμέρους τομείς της οικονομικής, κοινωνικής και όλης της δημόσιας ζωής δημοκρατικές κατακτήσεις, να αφαιρούνται θέσεις και στηρίγματα από τη Δεξιά. […]».[15]


         Το ΚΚΕ, λοιπόν, εξακολουθεί και είναι απόλυτα σαφές για τον χαρακτήρα του ΠΑΣΟΚ: (α) δεν διαβλέπει πρόθεση από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ να βαθύνει τις όποιες μεταρρυθμίσεις δημοκρατικού χαρακτήρα και του ασκεί κριτική για διαχείριση και όχι μια ρηξικέλευθη πολιτική που θα ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με το εγχώριο και ξένο κεφάλαιο, (β) κάνει διαχωρισμό ανάμεσα στην κορυφή και τη βάση κι εξακολουθεί να εφαρμόζει ενιαιομετωπική πολιτική στο μαζικό κίνημα με σκοπό τις διαφοροποιήσεις εντός του και τις κατακτήσεις από αυτό. Αυτή η τακτική του ΚΚΕ στη συνέχεια κι αφού έχει κατασταλάξει πλέον η ενσωμάτωση του ΠΑΣΟΚ παίρνει την εξής μορφή: «Η συντηρητική στροφή της κυβερνητικής πολιτικής πραγματοποιήθηκε, τα χρόνια αυτά, βαθμιαία, αλλά και με σχετικά απότομες εξελίξεις, όπως έγινε με το άρθρο 4, την υπογραφή της συμφωνίας για παραμονή, –ώς το 1988 τουλάχιστον– των βάσεων, την ψήφιση του εκλογικού νόμου της υπερενισχυμένης αναλογικής, την επίθεση της μονόπλευρης λιτότητας τον Οχτώβρη του 1985, την πλήρη μεταστροφή των θέσεων της κυβέρνησης απέναντι στο ΝΑΤΟ, την ΕΟΚ. […]


         »Η κριτική του ΚΚΕ προς την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, ανεξάρτητα από επιμέρους αδυναμίες της, έδωσε, έγκαιρα, με το συγκεκριμένο τρόπο κλιμάκωσής της, σημαντικά αποτελέσματα. […] Συνέβαλε στις διαφοροποιήσεις προς τα αριστερά που εμφανίστηκαν στο χώρο του ΠΑΣΟΚ και παρεμπόδισε, ώς ένα βαθμό, τις προσπάθειες να περιχαρακωθεί αυτός ο χώρος σε αντιΚΚΕ και συντηρητική βάση. Σε αυτή τη βάση καθόρισε και την τακτική του στους δύο γύρους των δημοτικών εκλογών του 1986».[16]


         Καταληκτικά, λοιπόν, ισχυριζόμαστε πως η τακτική του ΚΚΕ απέναντι σε αυτό το ιδιότυπο σοσιαλρεφορμιστικό κόμμα, που στη συνέχεια μετατράπηκε σε βασικό πυλώνα του αστικού πολιτικού συστήματος, ήταν σε γενικές γραμμές σωστή. Ήταν αυτή η τακτική που συνέβαλε στη διάσπαση της ΠΑΣΚΕ το 1985 με αμφισβήτηση της ΠΑΣΚΕ από τα αριστερά, συνέβαλε στην ανάπτυξη μαζικών εργατικών αγώνων και κράτησε το ΚΚΕ στο μαζικό κίνημα κοντά σε πλατιές λαϊκές μάζες. Ίσως το μοναδικό σημείο της τακτικής του που χρήζει κριτικής ήταν η στάση του ΚΚΕ απέναντι στις δημοτικές εκλογές του 1986, αλλά αυτό δεν αναιρεί τη γενική ορθότητα της τακτικής του.[17]


         Οφείλουμε σε αυτό το σημείο να σημειώσουμε, πως μερικά πολιτικά σχήματα που κατηγορούν το ΚΚΕ εκείνης της εποχής για οπορτουνιστική πολιτική απέναντι στο ΠΑΣΟΚ, υπέστησαν διεμβολισμό από το ΠΑΣΟΚ που τους έφερε στα όρια του αφανισμού. Συγκεκριμένα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ο μαοϊκός χώρος στην Ελλάδα έφτασε στα όρια της εξαφάνισης έχοντας υποστεί σοβαρές διαρροές προς το ΠΑΣΟΚ. Το ίδιο το ΚΚΕ (μ-λ) διαπίστωνε πως στις γραμμές του υπήρξε μία «[…] πλατφόρμα, αποτελώντας ένα μίγμα διάφορων σχολών και κατευθύνσεων […] αποτέλεσε την πλατφόρμα του λικβινταρισμού και της άρνησης της κομμουνιστικής κατεύθυνσης στο κίνημά μας. Ανακατεύοντας αντιλήψεις που, άμεσα ή έμμεσα, αποδέχονταν την αστική ηγεμονία στις εξελίξεις οδηγούνταν στην ουρά του ΠΑΣΟΚ».[18] Η κατάσταση αυτή δημιούργησε την ανάγκη «να οριοθετηθούμε απέναντι στο αστικορεφορμιστικό ρεύμα του ΠΑΣΟΚ, απέναντι στις απόψεις “κριτικής του υποστήριξης” που εμφανίστηκαν και στις γραμμές μας».[19] Θα σημειώναμε πως το εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι τόσο η διαμόρφωση ενός οπορτουνιστικού ρεύματος εντός του μαοϊκού ρεύματος, αλλά το γεγονός ότι αυτό εμφανίστηκε μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην κυβερνητική εξουσία.


         Τέλος, δεν θα συμφωνήσουμε καθόλου με τις όψιμες διαπιστώσεις του ΚΚΕ σύμφωνα με τις οποίες το ΠΑΣΟΚ από το 1974 ήταν «ένα κόμμα καθαρά και τυπικά σοσιαλδημοκρατικό».[20] Το ΠΑΣΟΚ με την πολύ μεγάλη επιρροή στην εργατική τάξη, με αντιστασιακή δράση της περίοδο της επταετίας, με συμμετοχή στις κινητοποιήσεις του μαζικού λαϊκού κινήματος, με διακηρύξεις για κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, για έξοδο από το ΝΑΤΟ και την ΕΟΚ κ.λπ. δεν μπορεί επ’ ουδενί να καταταχτεί στην τυπική σοσιαλδημοκρατία την περίοδο που δεν ήταν κυβέρνηση. Το θεωρητικό και πολιτικό ατόπημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο αν αναλογιστούμε ότι αναφερόμαστε στη μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατία η οποία ήταν βαθιά ενσωματωμένη και ένας εκ των βασικών πυλώνων του αστικού πολιτικού συστήματος. Μετά το 1981, όπως έχουμε ήδη πει, τα πράγματα τροποποιούνται δραματικά, αλλά αυτό δεν δικαιολογεί την παραπάνω θέση περί τυπικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Είναι η άποψη που θέλει να δικαιώσει τη σημερινή στροφή της ηγεσίας του ΚΚΕ η οποία συνιστά μια πολιτική βαθιά σεχταριστική. Αυτό όμως, για να μην ξεχνιόμαστε, αποτελεί οπορτουνιστική πολιτική. Ο οπορτουνισμός δεν αφορά μόνο στη δεξιά, αλλά και στην αριστερή παρέκκλιση από τον μαρξισμό-λενινισμό.

 


ΙΓ5. Μερικά συμπεράσματα για το σήμερα (ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το νέο ΠΑΣΟΚ;)[21]


Συχνά πυκνά στον Τύπο, στο διαδίκτυο και στην καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση τίθεται το ερώτημα: ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το νέο ΠΑΣΟΚ; Κατ’ αρχάς να διευκρινίσουμε πως δεν είναι σωστό από μεθοδολογική κι επιστημονική άποψη να ταυτίζουμε ένα κόμμα με κάποιο άλλο. Τίποτα δεν επαναλαμβάνεται με πανομοιότυπο τρόπο. Έτσι, το ερώτημα θα το θέταμε κάπως διαφορετικά: η ιστορική εμπειρία που υπάρχει από το ΠΑΣΟΚ μάς κάνει αισιόδοξους ή απαισιόδοξους για την πορεία του ΣΥΡΙΖΑ, αν αυτός κερδίσει τις εκλογές και σχηματίσει κυβέρνηση;


         Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, ας θυμηθούμε μερικά ζητήματα. Το ΠΑΣΟΚ χρησιμοποίησε άκρως ριζοσπαστικά αιτήματα (έξοδος από ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, κοινωνικοποίηση μέσων παραγωγής, κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο) σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο: υπήρχε ακόμη η Σοβιετική Ένωση και οι σοσιαλιστικές χώρες, το εργατικό και το λαϊκό κίνημα βρισκόταν σε πολύ καλύτερα επίπεδα από τα σημερινά και το ΠΑΣΟΚ είχε σημαντικότατη παρέμβαση κι επιρροή σε αυτό, ο ελληνικός λαός είχε μια τεράστια ιστορική και πολιτική εμπειρία (αντίσταση, εμφύλιος, χούντα).

Σήμερα αντίστοιχα ο ΣΥΡΙΖΑ έχει συνθήματα κι αιτήματα πολύ πιο πίσω από εκείνα του ΠΑΣΟΚ της πρώτης περιόδου (για παράδειγμα, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει δογματική εμμονή για παραμονή στην ΕΕ). Οι σοσιαλιστικές χώρες δεν υπάρχουν πλέον. Η παρέμβαση του ΣΥΡΙΖΑ είναι σχετικά φτωχή στο κίνημα και το κίνημα έχει περιπέσει σε τέλμα υστερώντας σε εμπειρία, μαζικότητα και προσανατολισμό σε σχέση με τη δεκαετία του 1970. Πριν το 1981 τα γραφεία του ΠΑΣΟΚ τα κοσμούσαν τα πορτραίτα του Μαρξ και του Βελουχιώτη. Σήμερα, μόλις το 37,2% των ψηφοφόρων του ΣΥΡΙΖΑ αυτοπροσδιορίζεται ως αριστερό (το 37% του 27% είναι μόλις το 10% του εκλογικού σώματος).[22] Επιπλέον, οι δηλώσεις πως μόνο το 5% του χρέους μπορεί να διαγραφεί (Σταθάκης), οι συναντήσεις και προσεγγίσεις με τον ΣΕΒ (Τσίπρας), η διαπίστωση ότι η κρίση είναι δική μας (Δραγασάκης) η εφαρμογή του 3ου μνημονίου, είναι μόνο μερικά από τα δείγματα γραφής της ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ.[23]


Αν παρά αυτά τα δεδομένα κάποιοι εξακολουθούν να είναι αισιόδοξοι, με την έννοια ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα καταργήσει τα μνημόνια, θα σβήσει μεγάλο μέρος του χρέους, θα κόψει τους δεσμούς εξάρτησης από τα ξένα μονοπώλια ή ότι θα μας οδηγήσει στον σοσιαλισμό, τότε δεν ξέρουμε τι άλλο μπορεί να τους πείσει…



[1]. Βλ. ολόκληρη τη διακήρυξη στο Μιχάλης Σπουρδαλάκης (επιμ.), ΠΑΣΟΚ Κόμμα-κράτος-κοινωνία, εκδ. Πατάκη, 1998, σ. 321-344.

[2]. Γιώργος Λακόπουλος, Το μυθιστόρημα του ΠΑΣΟΚ, 1989-2001, Το Βήμα Βιβλιοθήκη, 2010, σ. 80.

[3]. Επρόκειτο για ένα χαρακτηρισμό που χρησιμοποιήθηκε από το ΚΚΕ. Ορισμένα από τα συμπεράσματα που χρησιμοποιήθηκαν μετά το 1981 από το ΚΚΕ για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και που απέρρεαν ή υποτίθεται ότι απέρρεαν από έναν τέτοιο ορισμό είναι συζητήσιμα, αλλά δεν αποτελούν αντικείμενο αυτού του κειμένου.

[4]. Αναφέρεται στο Δημήτρης Κατσορίδας, ΠΑΣΟΚ: Από την αλλαγή στη μετάλλαξη. Γέννηση-πορεία- καμπή-συντηρητική στροφή, εκδ. ΚΨΜ, 2006, σ. 16.

[5]. Ό.π.

[6]. Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, Διακήρυξη Κυβερνητικής Πολιτικής, Συμβόλαιο με το λαό, σ. 62.

[7]. Ό.π., σ. 61.

[8]. Ό.π., σ. 31.

[9]. Συνέντευξη Α. Παπανδρέου στον Μ. Δημητρίου, Το Βήμα, 13/9/81, αναφέρεται στο Τάσος Κωστόπουλος, Δημήτρης Ψαρράς, «Ο Ανδρέας Παπανδρέου και η Αριστερά», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 25/6/2016.

[10]. Για τον ρόλο της Αυριανής βλ. Άρης Παπάνθιμος, Αυριανισμός, το σημερινό πρόσωπο του φασισμού, εκδ. Θεμέλιο, 1989.

[11]. Για την πρώτη και δεύτερη κυβερνητική τετραετία του ΠΑΣΟΚ συνιστούμε –παρά τις επιμέρους διαφωνίες μας για ορισμένες εκτιμήσεις– την αποτίμηση του Σπύρου Σακελλαρόπουλου στο βιβλίο του: Η Ελλάδα στη Μεταπολίτευση, Πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις 1974-1988, εκδ. Λιβάνη, 2001, από το οποίο δανειστήκαμε αρκετά στοιχεία.

[12]. Για τη συγκεκριμένη περίοδο βλ. αναλυτικότερα Σπύρος Σακελλαρόπουλος, Παναγιώτης Σωτήρης, Αναδιάρθρωση και εκσυγχρονισμός, Κοινωνικοί και πολιτικοί μετασχηματισμοί στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’90, εκδ. Παπαζήση, 2004.

[13]. Βλ. αναλυτικότερα Χρήστος Βερναρδάκης, «Η ίδρυση, η εξέλιξη και η μετεξέλιξη του ΠΑΣΟΚ: Από το “κόμμα μαζών” στο “κόμμα του κράτους”» στο Τριάντα χρόνια δημοκρατία: Το πολιτικό σύστημα της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, Χρ. Βερναρδάκης, Η. Γεωργάτος, Δ. Γράβαρης, Δ. Κοτρόγιαννος (επιμ.), τόμ. Α’, εκδ. Κριτική και Τμήμα Πολ. Επιστήμης Πανεπ. Κρήτης, Αθήνα, 2004.

[14]. Θέσεις της ΚΕ του ΚΚΕ για το 10ο Συνέδριο, 1978, σ. 85-87.

[15]. Θέσεις της ΚΕ του ΚΚΕ για το 11ο Συνέδριο, 1982, σ. 29-33.

[16]. Θέσεις της ΚΕ του ΚΚΕ, 12ο Συνέδριο, Φλεβάρης 1987, σ. 44-50.

[17]. Για μια ενδελεχή ανάλυση της φυσιογνωμίας και της πολιτικής του ΠΑΣΟΚ εκείνης της εποχής βλ. Νίκος Κοτζιάς, Ο «Τρίτος Δρόμος» του ΚΚΕ. Κριτική με βάση τη μαρξιστική-λενινιστική ανάλυση της ελληνικής πραγματικότητας, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1985.

[18]. Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ (μ-λ), Δελτίο συζήτησης του ΚΚΕ (μ-λ), 1982, σ. 32.

[19]. Ό.π., σ. 36.

[20]. Αποστόλης Χαρίσης, «Σοσιαλδημοκρατία: από τη σύγκλιση με τον αστικό ρεφορμισμό στην κρίση», ΚΟΜΕΠ, τ. 3, 2008, σ.82.

[21]. Τα συμπεράσματα αυτά αφορούν προφανώς την περίοδο που ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είχε κερδίσει ακόμη τις εκλογές.

[22]. Γιάννης Βούλγαρης, Ηλίας Νικολακόπουλος (επιμ.), 2012, ο διπλός εκλογικός σεισμός, Θεμέλιο, 2014, σ. 80. Για να είμαστε αντικειμενικοί θα πρέπει να αναφέρουμε πως το 1985 οι ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ δήλωναν αριστεροί σε ποσοστό 9,5%, ωστόσο σοσιαλιστές-μαρξιστές δήλωνε το 60% και το 60% του 45% είναι το 27% του εκλογικού σώματος (Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης, Εκλογές και κόμματα στη δεκαετία του ’80, εξελίξεις και προοπτικές του πολιτικού συστήματος, εκδ. Θεμέλιο, 1990, σ. 239).

[23]. Το κείμενο αυτό γράφτηκε πριν κερδίσει ο ΣΥΡΙΖΑ τις εκλογές. Τα όσα ακολούθησαν επιβεβαίωσαν πλήρως τις παραπάνω εκτιμήσεις.


Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile

Χωρίς σχόλια... - Δευτέρα, 17 Σεπτεμβρίου 2018


Για τις φαρμακοβιομηχανίες το κέρδος είναι πάνω από την υγεία. Ασυδοσία τιμών. - Παρασκευή, 14 Σεπτεμβρίου 2018



...Το όνομα του Νίρμαλ Μουλάι ήταν μέχρι πρότινος άγνωστο. Έγινε παγκοσμίως γνωστός αφότου διαβάσαμε πως ο διευθύνων σύμβουλος της φαρμακοβιομηχανίας Nostrum Laboratories που εδρεύει στο Μιζούρι, πρόσφατα στήριξε την απόφαση της εταιρείας του να τετραπλασιάσει την τιμή ενός αντιβιοτικού, από τα 474,75 στα 2.392 δολάρια το μπουκάλι, υποστηρίζοντας πως «είναι ηθική υποχρέωση των επιχειρηματιών να πουλάνε τα φάρμακα όσο ακριβότερα γίνεται και να βγάζουν λεφτά με κάθε ευκαιρία».
Το αντιβιοτικό Nitrofurantoin ωστόσο όπως αποδεικνύεται από τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας περιλαμβάνεται στη λίστα με τα «απαραίτητα φάρμακα» και καταναλώνεται από πολλούς ασθενείς. Χορηγείται για τη θεραπεία των λοιμώξεων της ουροδόχου κύστης, ενώ κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1953.
Ο Μουλάι διευκρίνισε πως η αύξηση της τιμής ήταν ουσιαστικά η «απάντηση» στην επίσης άνοδο του κόστους του φαρμάκου Furadantin το οποίο παράγεται από την ανταγωνιστική εταιρεία Casper Pharma και θεραπεύει τις ίδιες παθήσεις με το Nitrofurantoin. Η Casper Pharma αύξησε την τιμή του προϊόντος της κατά 182% συνολικά από τα τέλη του 2015 έως το Μάρτιο του 2018, με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή το ένα μπουκάλι να κοστολογείται στα 2.800 δολάρια...


read more ...

Σταύρος Μαυρουδέας: Το σύστημα δεν έλυσε τα δομικά αίτια της κρίσης - Πέμπτη, 13 Σεπτεμβρίου 2018

Δέκα χρόνια από την εκδήλωση της καπιταλιστικής κρίσης πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα το διεθνές συνέδριο Πολιτικής Οικονομίας (ICOPEC 2018), με τίτλο «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετερόδοξη Οικονομική» και συμμετοχή 80 και πλέον ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών. Με την ευκαιρία του συνεδρίου συνομιλήσαμε με τον πρόεδρο της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ) και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Σταύρο Μαυρουδέα.

Συνέντευξη στον Γιάννη Ελαφρό

read more ...

Ανακοίνωση για τη ΔΕΘ της Κίνησης για την Απελευθέρωση του Λαού - Δευτέρα, 10 Σεπτεμβρίου 2018

Όλοι/όλες στις κινητοποιήσες στην ΔΕΘ ενάντια στην υποτέλεια και τον ιμπεριαλισμό! Η πόλη ανήκει στους δημοκρατικούς αγώνες του λαού!


Η Κινηση γα την Απελευθέρωση του Λαού καλεί τα λαϊκα στρωμματα να συμμετέχουν στις κινητοποιησείς στην ΔΕΘ, απαιτώντας να πάρουν πίσω όσα τους έκλεψαν με τα μνημονια, την λιτότητα και το μαζικό ξεπούλημα της λαϊκής περιουσίας.
Η φετινή ΔΕΘ,αφιερωμένη στις ΗΠΑ, έχει την σφραγίδα τις εξάρτησης και τις υποτέλειας στον αμερικανικό ιμπεριαλισμο, ο οποίος κάνει έντονη τη παρουσία του μετατρέποντας την πόλη της Θεσσαλονίκης σε λιμάνι του αμερικανικού στόλου. Οι γεμάτοι από αμερικανικές σημαίες και πράκτορες της CIA και του FBI δρόμοι, δίνουν την αίσθηση μιας κατεχόμενης πόλης, που υποδέχεται υποτελώς τους γιάνκηδες. Η υποτέλεια αυτή δεν εκφραζει το λαό μας, αλλά το ντόπιο πολιτικό και οικονομικό καθεστώς που υποδέχεται τους προστάτες του. Σε εμας πέφτει μοναχά το βάρος να το δείξουμε.

...


read more ...

Η επιστροφή των μονοπωλίων - Τρίτη, 4 Σεπτεμβρίου 2018


του Λεωνίδα Βατικιώτη στη Νέα Σελίδα και στο ιστολόγιό του

...Τα παραδείγματα συγκέντρωσης τεράστιας οικονομικής ισχύος, στην καρδιά μάλιστα του παγκόσμιου καπιταλισμού, τις ΗΠΑ, είναι πάρα πολλά ώστε να συνεχίζονται αδιατάρακτα οι ύμνοι στον ελεύθερο ανταγωνισμό και η συνεχής επίκλησή του. Όταν μάλιστα όλα δείχνουν πώς η άρση των κάθε λογής εμποδίων αν κάπου τελικά οδηγεί δεν είναι στις ίσες ευκαιρίες για όλους, έστω στον …πλουτισμό, αλλά σε μια χούφτα μονοπώλια. Που ελέγχουν την παραγωγή, την απασχόληση, τις πωλήσεις και κρατούν τις τιμές στα ύψη!...


read more ...

«Ζήτω η νεοαποικιοκρατία!» - Δευτέρα, 3 Σεπτεμβρίου 2018

της Φραγκίσκας Μεγαλούδη για το thepressproject.gr

...Η ανεργία, αν και επίσημα δεν ξεπερνάει το 15%, είναι ο βασικός λόγος μετανάστευσης των νέων. Σε πραγματικούς αριθμούς ο μισός εργατικός πληθυσμός της Σενεγάλης δεν βρίσκει δουλειά ενώ τα 3/5 όσων εργάζονται κάνουν εποχιακές και κακοπληρωμένες δουλειές και μόνο ένας στους 4 έχει δουλειά πλήρους απασχόλησης.  Η κακή οικονομία, η έλλειψη ευκαιριών, η ανεργία αλλά και ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι οι κινητήριες δυνάμεις πίσω από τη μετανάστευση....

...«υποχρεωτική αλληλεγγύη» ένα σύστημα το οποίο η Γαλλία έχει επιβάλλει στις 14 πρώην αποικίες της στην Αφρική, και βάση του οποίου όλες αυτές οι χώρες είναι υποχρεωμένες να τοποθετούν το 50% των αποθεμάτων τους σε ξένο νόμισμά σε ειδικο λογαριασμο στην Τραπεζα της Γαλλιας μαζί με ένα επιπλέον 20% ως αποζημίωση για τις οικονομικές ζημιές που υπέστη η Γαλλία όταν αποχώρησε από την περιοχή. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μέχρι σήμερα, όλες οι 14 πρώην αποικίες της Γαλλίας έχουν πρόσβαση μόνο στο 30 με 50% των αποθεμάτων τους σε συνάλλαγμα. Αν χρειάζονται παραπάνω χρήματα πρέπει να τα δανειστούν από τη Γαλλία σε τιμές αγοράς. Στην ουσία οι χώρες πληρώνουν «φόρο αποικιοκρατίας» ως αντάλλαγμα για τις δομές που έχτισε η Γαλλία κατά τη διάρκεια της κατοχής των χωρών αυτών.  Με βάση τις ίδιες συμφωνίες, η Γαλλία διατηρεί το δικαίωμα να αγοράσει πρώτες ύλες από τις πρώην αποικίες της, οι οποίες δεν έχουν το δικαίωμα να πουλήσουν αλλού εάν δεν συμφωνήσει η Γαλλία. Έτσι οι γαλλικές εταιρίες έχουν προτεραιότητα σε κάθε επιχειρηματική συμφωνία με τις κυβερνήσεις των πρώην αποικιών της.

Τα στοιχεία αυτά έχουν πολύ ενδιαφέρον εάν αναλογισθεί κανείς ότι από τις 67 ανατροπές κυβερνήσεων που έλαβαν χώρα στην Αφρική τα τελευταία 50 χρόνια, το 61% συνέβη σε πρώην γαλλικές αποικίες...

 

read more ...