Ο Τσε, η κοινωνική αλλαγή και οι κοινωνικές επιστήμες

του Δημήτρη Καλτσώνη


ομιλία στην εκδήλωση του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής, 30/10/2017

Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο εμπνεύστηκαν και εμπνέονται ακόμη και σήμερα από το παράδειγμά του. Γιατί όμως ειδικά ένα πανεπιστήμιο κοινωνικών και πολιτικών επιστημών, ένα Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής να ασχολείται με τη σκέψη και τη δράση του; Είναι προφανές ότι οι απόψεις του για το κράτος, την επανάσταση, τις κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις ενδιαφέρουν τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες. Μας ενδιαφέρει όμως και από μια άλλη σκοπιά. Είμαστε επιστήμονες των ανθρωπιστικών επιστημών και οι κοινωνικέ επιστήμες, η επιστήμη γενικά, πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο.
 
Μας ενδιαφέρει γιατί ο Ερνέστο Γκεβάρα ήταν βαθιά ανθρωπιστής. Ανέδειξε στο μαρξισμό λενινισμό την ολοκληρωμένη, ανθρωπιστική ουσία του. Ήταν ένας άνθρωπος που τα ήθελε όλα για όλους και για τον εαυτό του τίποτα. Ήταν άνθρωπος, που χωρίς να είναι απαλλαγμένος από αντιφάσεις, διακρινόταν για το ευρύ πνεύμα, τον αλτρουισμό, την αυτοθυσία. 

Εμπνέει το ηθικό του παράδειγμα, το γεγονός ότι υπήρξε πάντοτε υποστηρικτής και εκφραστής της αλήθειας χωρίς εξωραϊσμό, υποκρισία ή επιτήδευση. «Ο τρόπος μου να φέρω σε πέρας τα πράγματα είναι να λέω την αλήθεια, προσωπικά πιστεύω ότι είναι το καλύτερο όλων».

Εμπνέει η τρυφερότητά του. Έγραφε στα παιδιά του ξεκινώντας για να στήσει ένα νέο αντάρτικο στη Βολιβία: «αν κάποτε χρειαστεί να διαβάσετε αυτό το γράμμα, θα είναι γιατί εγώ δεν θα βρίσκομαι ανάμεσά σας. Σχεδόν δε θα με θυμάστε και οι πιο μικροί δεν θα θυμούνται τίποτε.  Ο πατέρας σας υπήρξε ένας άνθρωπος που δρούσε όπως σκεφτόταν και, σίγουρα, υπήρξε συνεπής με τις πεποιθήσεις του… Πάνω απ’ όλα, να είστε πάντα ικανοί να νιώθετε βαθιά μέσα σας οποιαδήποτε αδικία διαπράττεται ενάντια σε οποιονδήποτε, σε οποιαδήποτε γωνιά του κόσμου… Για πάντοτε, παιδάκια. Ακόμη ελπίζω να σας δω. Ένα τεράστιο φιλί και ένα αγκάλιασμα από τον μπαμπά».

Από τον Ερνέστο στον Τσε

Αρκετά χρόνια πριν το γράμμα αυτό ήταν ο νέος γιατρός, ο Ερνέστο, που η περιπλάνησή του στη Λ. Αμερική του έδειξε το πρόσωπο της φτώχειας, της αδικίας, της καταπίεσης. Είδε με τα μάτια του ότι εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να επιβιώσουν σε συνθήκες φτώχειας, εκατομμύρια παιδιά υποσιτίζονταν, μια ηλικιωμένη στην οποία κλήθηκε να προσφέρει τη βοήθειά του ως γιατρός, πέθανε σχεδόν στα χέρια του από την πείνα. 

Την ίδια στιγμή, ο πλούτος της Λ. Αμερικής συγκεντρωνόταν στις ΗΠΑ και στις λατινοαμερικάνικες ολιγαρχίες. Την ίδια στιγμή, οποιαδήποτε δημοκρατική διεκδίκηση, οποιοδήποτε σκίρτημα εθνικής ανεξαρτησίας καταπνιγόταν με τη βία. Έζησε ο ίδιος την ανατροπή της κυβέρνησης Άρμπενς στη Γουατεμάλα από τους μισθοφόρους που χρηματοδοτούνταν από τις ΗΠΑ. Και αυτή ήταν μία μόνο από τις εκατοντάδες παρόμοιες παρεμβάσεις. Η Λ. Αμερική είναι εγγεγραμμένη στη συνείδηση της ανθρωπότητας ως η ήπειρος των αιμοσταγών δικτατορικών καθεστώτων. Η Λ. Αμερική διακρινόταν και διακρίνεται από την πιο άνιση κατανομή εισοδήματος σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου. 

Να λοιπόν γιατί ο Ερνέστο, έγινε ο Τσε. Από την ίδια του την εμπειρία και από τη μελέτη -ήταν μανιώδης αναγνώστης, διάβαζε, μελετούσε, αναρωτιόταν, προσπαθούσε να καταλάβει τα πάντα- κατέληξε σε ένα συμπέρασμα: ότι η εξάλειψη της φτώχειας, της κοινωνικής ανισότητας, της αδικίας, της καταπίεσης δεν μπορεί να γίνει με ημίμετρα, δεν μπορεί να γίνει από τα πάνω. Μπορεί μόνο να υπάρξει ως έργο των ίδιων των λαών, αν οι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι πάρουν την τύχη τους στα χέρια τους. 

Υποστήριζε ότι χρειάζονται βαθιές, επαναστατικές αλλαγές, ότι οι όποιες μεταρρυθμίσεις, στο βαθμό που δεν αντιμετωπίζουν τις ρίζες των προβλημάτων, θα είναι προσωρινές, οι κατακτήσεις των εργαζομένων αργά ή γρήγορα θα παρθούν πίσω, όπως το βλέπουμε να γίνεται στις μέρες μας. Υπήρξε ακόμη πολέμιος του γραφειοκρατισμού και του δεσποτισμού, όποιας παραλλαγής. Υπήρξε δηλαδή επαναστάτης. Δεν δίστασε να εγκαταλείψει τη θέση του κορυφαίου στελέχους και υπουργού της επαναστατικής κυβέρνησης της Κούβας για να συνεχίσει τον αγώνα με άλλες μορφές, όπου έδωσε τη ζωή του. 

Οι καρποί της δράσης του

Μήπως όμως το παράδειγμά του, ο δρόμος του υπήρξε αδιέξοδος; Τι αποτελέσματα έφερε η δράση του; Πρώτα απ' όλα στην Κούβα. Γκρεμίστηκε το δικτατορικό καθεστώς του Μπατίστα που ήταν υπεύθυνο για τη δολοφονία 20 χιλιάδων ανθρώπων σε 7 χρόνια, για την εξαθλίωση ενός ολόκληρου λαού, για τον αναλφαβητισμό, για τα βασανιστήρια, για τους μαζικούς τάφους, για τα πτώματα των δημοκρατών τα ριγμένα στην άκρη του πεζοδρομίου. 

Η χώρα απέκτησε την αξιοπρέπεια και την εθνική της ανεξαρτησία. Έπαψε να είναι το καζίνο και το πορνείο των ΗΠΑ.  Η γη έπαψε να είναι ιδιοκτησία των πολυεθνικών και δόθηκε στους αγρότες. Οι 5 πολυεθνικές των ΗΠΑ που έλεγχαν την οικονομία της Κούβας εθνικοποιήθηκαν. 

Μειώθηκαν αμέσως τα ενοίκια, οι τιμές του ρεύματος, της παροχής νερού, που ο μέσος Κουβανός δυσκολευόταν να πληρώσει. Εξαλείφθηκε σε χρόνο ρεκόρ ο αναλφαβητισμός. Το 1965 η ανεργία είχε ήδη εξαλειφθεί. Η οικονομία άρχισε να αναπτύσσεται, με δυσκολίες, με αστοχίες, με λάθη -σύμφωνοι. Παρά τον αποκλεισμό που επέβαλλαν οι ΗΠΑ γνώρισε ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ της τάξης του 4% μέχρι και του 7,3%. Το προσδόκιμο όριο ζωής αυξήθηκε θεαματικά από 41 έτη που ήταν το 1958 σε 79,5, υψηλότερο από εκείνο των ΗΠΑ. Βρίσκεται σε αντιστοιχία με τις πιο αναπτυγμένες χώρες. Η παιδική θνησιμότητα βρίσκεται σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Η εγκληματικότητα επίσης.

Το σύστημα της δημόσιας δωρεάν παιδείας και υγείας της Κούβας έγινε πηγή έλξης όχι μόνο για τους λαούς της Λ. Αμερικής ή της Αφρικής. Όπως πολύ εύστοχα έχει περιγράψει ο αμερικανός σκηνοθέτης Μάικλ Μουρ στο γνωστό ντοκιμαντέρ του, ακόμη και οι πιο αναπτυγμένες βιομηχανικές χώρες έχουν να ζηλέψουν το σύστημα υγείας και παιδείας της Κούβας. Η Κούβα είναι μία από τις 5 χώρες στον κόσμο με τους υψηλότερους δείκτες υγείας του πληθυσμού.

Και άλλες χώρες γνώρισαν τα ευεργετικά αποτελέσματα του αγώνα του Τσε Γκεβάρα και όσων εμπνεύστηκαν από εκείνον. Τα σκληρά δικτατορικά καθεστώτα της Νικαράγουας και του Σαλβαδόρ, που διήρκεσαν μισό αιώνα, ανατράπηκαν. Στη Γουατεμάλα επίσης. Άλλοι λαοί βελτίωσαν τη θέση τους καθώς ο φόβος των κυρίαρχων τάξεων για τις επαναστατικές ιδέες του Γκεβάρα τις ανάγκασε σε κάποιες, προσωρινές έστω, παραχωρήσεις. Είναι και αυτές αποτέλεσμα της επίδρασης των ιδεών και της δράσης του, έστω και εξ αντανακλάσεως. 

Σήμερα, οι λαοί της Λ. Αμερικής με σκληρούς αγώνες έχουν εξαλείψει τις δικτατορίες. Έχουν σημειώσει δημοκρατικές και κοινωνικές κατακτήσεις. Κάποιες χώρες, όπως η Βενεζουέλα, η Βολιβία, το Εκουαδόρ υψώνουν το ανάστημά τους έναντι της επικυριαρχίας των ΗΠΑ. Μια νέα γενιά Συνταγμάτων, το λεγόμενο λατινοαμερικάνικο κίνημα του νέου συνταγματισμού έχει καταγράψει τις τάσεις αυτές.

Η αλήθεια βέβαια είναι ότι όλα αυτά είναι επισφαλή. Οι κοινωνικές ανισότητες και η εκμετάλλευση παραμένουν. Σε κάποιες χώρες μάλιστα εντείνονται. Ο κίνδυνος των πραξικοπημάτων made in USA είναι πάντοτε παρών.

Αλλά και στην Ευρώπη νιώσαμε την ευεργετική επίδραση των ιδεών του Τσε. Τα νεανικά κινήματα της δεκαετίας του 60 και 70, μαζί με το εργατικό κίνημα πέτυχαν σημαντικές κατακτήσεις,. Σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης έπνευσε ένας σχετικός αγέρας εκδημοκρατισμού. Ο Μάης του 1968 στη Γαλλία, στην Ιταλία, το δικό μας Πολυτεχνείο, σε όλα υπήρχε η σφραγίδα του Τσε. Σήμερα, και στην ήπειρό μας οι κατακτήσεις αφαιρούνται με συστηματικό τρόπο.

Διανύουμε μια σκοτεινή περίοδο που παρουσιάζει αναλογίες με τη δεκαετία του 1930. Έτσι όμως πάντοτε προχωρά η ιστορία. Με άλματα και με πισωγυρίσματα. Προχωρά όμως. O Ερνέστο Γκεβάρα θα μας θυμίζει ότι πρέπει «να νιώθουμε σαν προσωπική προσβολή κάθε πράξη που εναντιώνεται στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου, στην ευτυχία του, σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου».Η δέσμευσή μας, εμάς των επιστημόνων, πρέπει να είναι σταθερή και αταλάντευτη. Με την πλευρά της κοινωνικής προόδου.